قالب وردپرس درنا توس

کتاب کوچه‌ی دیجیتال


 

کتاب کوچه را مثل همه‌ی کتاب‌های کلاسیک می‌توان ورق زد، هزاران مدخل از فرهنگ عامه‌ی ایرانیان که قصه‌ها، ترانه‌ها، ضرب‌المثل‌ها و باورها را در نظمی خطی یا الفبایی در خود جا داده‌اند. می‌شود آن را خواند مثل کنت رکسروث شاعر آمریکایی که یک سال وقت گذاشت و همه‌ی دانشنامه‌ی بریتانیکا را مثل یک رمان بلعید. اما هستی دانشنامه‌ها و دلیل وجودشان در کتاب‌های کلاسیک متبلور نمی‌شود. رسانه‌های دیجیتال شیوه‌ی دیگری برای خواندن پیشنهاد می‌کنند: خواندن غیر خطی. آن‌ها به ما امکان می‌دهند که از یک قلمرو سخن به قلمرو دیگری از سخن برویم،‌ کلمه‌ای را جستجوکنیم بدون آن‌که تمام کتاب‌ را وسواسانه به دنبال آن ورق زده‌باشیم. رسانه‌های دیجیتال کمک می‌کنند تا ابعاد متفاوت یک واژه را ببینیم، یعنی آن را در «ارتباط» لمس کنیم. دانشنامه‌ها نوشته می‌شوند تا فهرستی از یک قلمرو سخن، فهرستی از یک حوزه‌ی فرهنگ به دست داده باشند تا آن را برای ما،‌ «متعین» کنند و آناتومی‌اش را رسم کنند. در رسانه‌های دیجیتال، مولف و خواننده در نوشتن همدستان هم‌اند. در واقع مولف، اینجا، در این مورد خاص، کتاب است. اما خواننده، «اصطلاحن کاربر» نسخه‌ی خودش را فراهم می‌کند، با ابزارهای جادویی جستجو، پیوند‌های ابرمتنی، نشانه‌‌گذاری‌های معنایی و غیره. آرمان‌شهر رولان بارت که در آن مولف کلاسیک مرده‌است در رسانه‌های دیجتال تجسد می‌یابد. برای همین،‌ تنظیم مجموعه‌ی عظیمی چون کتاب کوچه در بستر دیجیتال نیاز به نگاهی دیگر به پدیده‌ی کهن کتاب دارد. دیگر نمی‌شود کتاب کوچه‌ی دیجیتال را مثل کتاب کوچه‌ی کاغذی نوشت. تایپ کردن، صفحه‌‌بندی، نمونه‌‌خوانی و انتشار در این رسانه‌ی جادویی فقط آغاز ماجراست. کار اصلی چیز دیگری‌است، کار اصلی ایجاد رابطه‌است،‌رابطه‌ی معنادار، میان واژه و واژه، میان واژه و قلمروهای سخن،‌ میان سخن و فرهنگ.

 

انتشار کتاب کوچه‌ی کلاسیک در روالی به شرح زیر صورت می‌پذیرد:
کتاب یک یا چند نویسنده‌ی مشخص دارد. آن‌ها اطلاعات را از منابع مختلف بر اساس دایره‌ی روابطشان جمع آوری می‌کنند و کتاب را در نهایت مطابق یک ساختار واحد تنظیم و ویرایش می‌کنند.
کتاب یک‌بار نوشته می‌شود. یعنی ویرایش‌های بعدی کتاب نمی‌توانند تفاوت فاحشی با نسخه‌ی اصلی و اولیه کتاب داشته باشند.
کتاب فقط به منابع متنی و تصویری قابل انتشار در کاغذ محدود می‌شود. یعنی شامل ویدئو،‌موزیک و منابع مشابه دیگر نیست.
کتاب در تعامل با خواننده نگاشته نمی‌شود. یعنی مثلن همزمان نمی‌توانیم بحث‌ها و انتقادها و پیشنهادهای زنده‌ی خواننده‌ها را حول یک پاراگراف یا یک مدخل از کتاب در کتاب داشته باشیم.
انتشار کتاب کوچه‌ی دیجیتال تمام مبانی فوق را تغییر می‌دهد، به صورت زیر:
 – کتاب یک یا چند نویسنده‌ی واحد ندارد. بر مبنای میراث یک نویسنده شکل می‌گیرد اما نویسندگان متعدد در گذر زمان به گروه نویسندگان آن می‌پیوندند. ساختار کتاب قابل انعطاف است و به قالب‌های متفاوت تبدیل می‌شود. مثلن از سایت به سی‌دی. یا از یک ساختار معنایی یا نمایشی در سایت به یک ساختار معنایی یا نمایشی دیگر.
چون فولکور و زبان زنده‌اند و مدام در حال دگرگونی و زایندگی هستند، کتاب کوچه دیجیتال هم فقط یک بار نوشته نمی‌شود بر عکس مدام در حال نوشته شدن است. کاربرد یک اصلاح در گذر زمان عوض می‌شود و این تغییرات در سیستم ثبت می‌شود.
کتاب کوچه دیجیتال از همه منابع متنی و تصویری به اضافه‌ی ماتریال‌هایی از جنس ویدئو و موزیک هم استفاده می‌کند. اساسن هر چیزی که بتواند دیجیتال شود در سیستم قابل استفاده و ارجاع است.
کتاب در تعامل با خواننده شکل می‌گیرد. هر پاراگراف و هر مدخل، بحث‌ها و نظرات خوانندگان را حول آن منعکس می‌کند، خوانندگان به مرور، نویسنده می‌شوند
آن‌چه این تفاوت‌های بنیادی را میان کتاب کوچه کلاسیک و کتاب کوچه‌ی دیجیتال سبب می‌شود، پیدایش مفهومی دیگر از کتاب است. محققین، امروزه بر این باورند که اگرچه کتاب دیجیتال باعث نمی‌شود که کتاب‌های کلاسیک بمیرند، اما در نسل‌های آینده، کتاب‌های کلاسیک را فقط در قالب یک نوستالژی یا دیسیپلین لوکس خواهیم دید.
پروژه‌ی دیجیتال کردن کتاب کوچه شامل ابعاد زیر است:
۱- موزه‌ی دیجیتال منابع دست‌نویس: یعنی نسخه‌ی اسکن‌شده‌ی کلیه‌ی دست‌نوشته‌ها در سیستم ذخیره می‌شود و در عین‌حال با طبقه‌بندی قابل جستجویی در دسترس همه قرار می‌گیرد.
۲- انتشار متن خام کتاب: در این شکل، متن کتاب به صورت کامل در اینترنت قرار می‌گیرد. این قالب که نیازهای کلاسیک از کتاب را برآورده می‌کند عاری از هرگونه نشانه‌گذاری و دسته‌بندی معنایی و ارتباطی است.
۳- انتشار نسخه‌ی ابرمتنی کتاب: در این نسخه مدخل‌ها به هم ارتباط دارند و در دسته‌بندی‌ها اولیه قرار می‌گیرند. مثلن اگر در ذیل مدخلی آمده‌است نگاه کنید به شماره فلان، این شماره با مدخل مربوطه جایگزین می‌گردد و با اشاره به این شماره می‌توانیم به مدخل مورد ارجاع برسیم. در این مدل کلیه‌ی ارجاع‌های متن کتاب کوچه به خود کتاب کوچه برقرار می‌گردد.
۴- انتشار نسخه‌ی معنایی متن: در این نسخه بر اساس دانش‌نامه‌هایی که ابعاد فرهنگ را فهرست می‌کنند(اصطلاحن سرفصل‌های منابع فرهنگی، فهرست‌های کلیدواژه‌های فرهنگ)، متن کتاب کوچه طبقه بندی می‌شود. مثلن به مدخلی که به زندگی کشاورزی:‌ابزارها مربوط است شناسه‌ای داده می‌شود که در این دسته‌ی بخصوص قرار بگیرد. یا وقتی قصه‌ای از کتاب کوچه در فهرست آرنه تامپسون در دسته‌ی مشخصی قرار گرفته است، این دسته‌ی بخصوص در متن نسخه‌ی دیجیتال کوچه قرار خواهد گرفت. با این روش آن قصه در متن کتاب کوچه در کنار همه‌ی قصه‌های دیگری قرار می‌گیرد که از آن دسته‌اند و محققین می‌توانند روی روایت‌های مختلف آن کار کنند.
۵- انتشار نسخه‌ی چند رسانه‌ای متن: در این نسخه یا حق انتشار منابع صوتی و تصویری مربوط به یک مدخل در اختیار سایت است و یا این منابع در میان منابع موجود در شبکه‌هایی چون یوتیوب و موارد مشابه قرار دارند. در هر دو صورت، مدخل‌ها تا حد ممکن صاحب صوت و تصویر و گفتمان‌های دیجیتال مشابه خواهند شد.
۶- نسخه‌ی قابل اشتراک: کاربران می‌توانند مدخل‌های محبوب خود را در یک شبکه‌ی اجتماعی به اشتراک بگذارند. طراحی شیوه‌ی اشتراک‌گذاری به صورتی خواهد بود که در هر بار به اشتراک گذاشتن یک منبع یا مدخل از کتاب، با استفاده از کاربر، اطلاع معنایی تازه‌ای به مدخل اضافه می‌شود  .

کار تایپ کتاب کوچه به منظور انتشار الکترونیک در حد حرف «الف» به پایان رسیده‌است. حروف دیگر با سرعتی مضاعف در راهند. شکل دیجتال کتاب کوچه در یک تز دانشگاهی در دیسیپلین «فرهنگ دیجیتال» معین شده‌است و همکاران ما در سایت رسمی احمد شاملو در حال اجرای این شکل و قالب تازه‌اند. قالبی که به این رسانه‌ی امروزی نزدیک است، نه به تلقی رایج کتاب در کشور ما. در مسیر انتشار کتاب کوچه، ابتدا کلیه‌ی متن را به صورت خام در سیستم سایت قرار می‌دهیم که نیازهای اولیه‌ی کتاب‌های کلاسیک را پاسخ می‌دهد، قدم بعدی نشانه‌گذاری متن است و ایجاد ارتباط. قدم‌های دیگر در شبکه‌های اجتماعی برداشته می‌شوند. هدف ما در کتاب کوچه‌ی دیجیتال احمد شاملو، در این میراث عظیم ناتمام خلاصه نمی‌شود. آرمان احمد شاملوست که قدم‌های بعدی ما را نشانه‌‌گذاری می‌کند: رسیدن به کتاب کوچه‌ی نواحی ایران‌زمین. برای همین نسخه‌ی که با آن آغاز می‌کنیم،‌«کتاب کوچه‌ی شاملو» خواهد بود و در شبکه‌های اجتماعی است که به آرمان شاملو در تعین‌بخشی و جسمیت دادن به مقولات فرهنگ عامه‌ی ایران‌زمین نزدیک می‌شویم. سایت، انتشار آزمایشی را تازه شروع کرده‌است، به همدلی و همراهی علاقمندان نیازمند است و غرض‌ورزی و بغض، همچنان که در همیشه‌ی تاریخ ما، دردی دوا نمی‌کند. هرکس کاری از دستش برمیاید، از تایپ،‌ویراستاری، مشارکت در امر اجتماعی، حمایت معنوی و مالی، مشاوره و انتقاد، درهای جهان ما به رویش گشوده است. تقویم ایران‌زمین، بهار را پاس می‌دارد. انتشار عملی این میراث بالنده را چون پیشکش نوروزی خود آغاز کردیم و چشم‌انتظار شماییم که با ما بنویسید، سطرهای فرهنگی را که فرد فرد ما، سازندگان پرتوان آنیم.

 

 محسن عمادی

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *