قالب وردپرس درنا توس

گشت و گذاری در آثار شاملو

۱۰

عشق ديررس زن به‏شكفتن آلاله‏ى‏سرخ استپ‏هانمى‏ماند، تاتوره(1) ومهرگياه كنار راه‏هااست.                                                           
        بعدازشب علف‏چينى انگارآكسينيا دوباره‏به‏دنياآمد. انگار انگى نشانه‏يی داغ مهر كسى به‏پيشانى‏اش خورده‏بود: زن‏هاكه‏ازكنارش‏مى‏گذشتند قيافه‏ى زهرآلود مى‏گرفتندو پشت سرش سر تكان‏مى‏دادند ودخترها بى‏تعارف بش‏حسودى‏مى‏كردند: اماخودش سرخوشبخت رسوايش‏را بايك‏دنياغرور بالانگه‏مى‏داشت.                               
                                                                      
        چيزى‏نگذشت‏كه‏نقل راه‏داشتن‏اوبا گريش‏كا سرهمه‏ى‏زبان‏هاافتاد. اول‏هاچه‏باورشان مى‏شدچه‏نمى‏شد پشت‏وپسله پچ‏پچ‏مى‏كردند اماازروزى‏كه كوزكاkuzka  دماغ‏كوفته‏يی - چوپان خوتور كله‏ى سحر، زيرنورپريده‏رنگ‏ماه‏روبه‏افول توجوستان‏نزديك‏آسيابادى روكشت‏تازه نيش‏زده مچ‏شان‏راتنگ‏بغل‏هم‏گرفت پچ‏پچ‏هاى قايمكى مثل‏موج متلاطم‏گل‏آلودى همه‏جاراگرفت تادست‏آخر به‏گوش پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ هم رسيد.                       
                                                                      
        يكشنبه‏روزى پيره‏مردرفته‏بودبه‏مغازه‏ى موخوف. آن‏تو اززورمشترى جاى‏سوزن‏انداز نبود. واردكه‏شد ديدهمه لب‏خندزنان‏برايش‏راه‏بازمى‏كنند. رفت‏دم‏پيش‏خوان قسمت‏بزازى و خود صاحب‏مغازه يعنى سرگه‏ى پلاتونوويچ آمدجلو كه‏توپ‏هاى‏پارچه‏را برايش بازكند:
        - بدجور ستاره‏ى‏سهيل شده‏اى پانته‏له‏ى .                           
        - اززورگرفتارى‏است. كارهادرست پيش‏نمى‏رود.                    
        - چه‏حرف‏ها! باشاخ‏شمشادهايی مثل‏پسرهايی‏كه‏تودارى چه‏طورنمى‏توانى كارهايت‏را پيش‏ببرى ؟                                                           
        - كدام پسرها ؟ پترو كه‏رفته‏اردو، من‏مانده‏ام و گريش‏كا بااين‏همه‏كار.
        سرگه‏ى پلاتونوويچ ريش‏حنايیِ‏پرپشت‏اش‏را دوشقه‏كرد وزيرچشمى نگاه‏پرمعنايی‏به جمعيت قزاق‏هاى توى‏مغازه انداخت :                                    
        - اماعزيزجان، موضوع‏چيه كه‏صداش‏را درنمى‏آرى آخر؟                
        - موضوع چى؟                                                   
        - موضوع چى كدام‏است؟ خيال‏دارى پسردامادكنى وصدات‏هم‏درنمى‏آيد... شترسوارى و دولا دولا ؟                                                          
        - كدام پسر؟                                                   
        - فقط يك گريگورى‏ت است كه‏زن‏ندارد ديگر، مگرنه ؟              
        - فعلا كه خيال‏ندارم زن‏اش بدهم .                               
        - اما آن‏جوركه من‏شنيده‏ام ... عروس‏ات‏راهم كه‏زن استپان آستاخوف است‏نشان كرده‏اى.                                                              
        - من؟ ... زن‏يك‏آدم‏زنده‏را؟... بابا، پلاتونيچ، نكنددست‏مان‏انداخته‏اى؟ ها؟
        - دست‏انداختن كدام‏است بابا؟ ماهم ازمردم شنيده‏ايم خب.        
                                                                      
        پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ توپ‏پارچه‏يی راكه‏روپيش‏تخته‏بود كمى‏صاف‏كرد، واگشت، شل‏زنان رفت‏سمت‏در ويك‏راست‏راه‏افتاد طرف‏خانه. سرش‏رامثل‏نرگاوى انداخته‏بودپائين انگشت‏هاى رگ‏نمايش راتومشت مى‏فشردو روپاى‏لنگ‏اش فشارمى‏آورد. به‏حياط آستاخوف كه‏رسيدايستاد ازبالاى‏پرچين چشم‏انداخت: آكسينيابود، آراسته‏وجوان‏ترازهميشه، كه كپل مى‏جنباند وداشت بايك سطل‏خالى وارد كورن مى‏شد.                        
        - هى، صبركن ببينم !                                           
                                                                      
        پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ مثل اجل‏معلق به‏طرف دروازه يورش‏برد. آكسينيا منتظر ايستاد تابرسد. باهم رفتندتو. روكف‏گلى‏ى آب‏وجاروشده‏ى‏اتاق ماسه‏ى قرمزى پاشيده‏شده بود. رو نيمكت گوشه‏ى‏دم‏در پيروگ(2) تازه گذاشته‏شده‏بود. اتاق بوى رخت‏مانده‏وسيب باديانى(3) مى‏داد.                                                    
        گربه‏ى‏نرخطمخالى‏ى‏كله‏گنده‏يى رفت‏طرف پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ كه‏خودش‏رابرايش لوس‏كند. پشت‏اش‏راگردكردوخودش‏رادوستانه‏به‏چكمه‏هايش‏ماليد. پيره‏مردبالگدى‏پرت‏اش كردطرف‏نيمكت‏نگاه‏اش‏راراست‏دوخت‏توصورت‏آكسينياوفريادكشيد:- اين‏چه‏وضعى‏است، ها؟ ... هنوزرخت‏خواب‏شوهرت‏يخ‏نكرده به‏ووت‏ووتك‏افتاده‏اى؟ سراين‏جريان خون گريش‏كا را مى‏ريزم‏واستپان توراهم باكاغذخبرمى‏كنم... بگذاربداند! كتك‏هايی‏كه‏به‏ات‏زد كم‏ات‏بود قحبه!... ازامروزپاتوحياط ماگذاشتى نگذاشتى! حالاديگرجوجه‏خروس‏پسندازآب‏درآمده‏اى؟ بگذارآن استپان قرمساق بيايد تابه‏اش بگويم كلاه‏اش را كجاى كله‏اش بگذارد!...
                                                                      
        آكسينيا كه‏باچشم‏هاى‏نيمه‏بسته گوش‏مى‏داد ناگهان باوقاحت دامن‏اش رابالازد و بوى زيرپوش‏زنانه‏رابه‏طرف پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ راند. همان‏جوركه‏اطواردرمى‏آورد با پستان‏هاى جلوداده دندان‏هايش‏را بيرون‏انداخت ورفت طرف‏اش:            
        - بگوببينم اصلاتوچه‏كاره‏ى‏منى؟ ها؟... پدرشوهرم‏اى؟ چه‏حق‏دارى بامن بكن‏نكن در آرى؟ بكن‏نكن‏ات‏را ببرواسه‏آن زن كون‏گنده‏ات! امرونهى‏ات‏راببرتوخراب‏شده‏ى خودت... شيطان‏لنگ ، چلاق‏نكبتى ، گورت‏راگم‏كن كه‏ديگرريخت‏نحس‏ات‏رانبينم! خيال‏كرده‏برايش تره خردمى‏كنم ...                                                     
        - حالا صبركن احمق ...                                          
        - صبربى‏صبر! شده‏اوستاچسك‏من... هرى! برگردبه‏همان‏جهنمى كه‏ازش‏آمده‏اى‏بيرون! ... خيلى‏دل‏ات‏لك‏زده كه‏بدانى؟ - آره: من گريش‏كات رامى‏خواهم. تاآن‏مغزاستخوان‏اش مال‏خودم‏است‏وبه‏هيچ‏كى‏هم ربطى‏ندارد. همين! خوردى؟ د قورت‏اش‏بده!... من گريش‏كا را مى‏خواهم‏اش... چيه؟ مى‏زنى؟ واسه‏شوهرم‏مى‏نويسى؟... واسه‏كلانترهم‏كه‏بنويسى بازگريش‏كا مال من‏است. مال من: حالى‏ات‏شد ؟ مال خود خودم. دارم‏اش ونگه‏اش‏هم مى‏دارم!
                                                                      
        پستان‏هايش‏راكه‏مثل‏هوبره‏ى‏به‏دام‏افتاده‏زيرآن‏بلوزنازك‏مى‏تپيدبه‏سينه‏ى پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ‏كه‏ماست‏هاراكيسه‏كرده‏بودمى‏فشردوباشراره‏ى‏چشم‏هاى‏سياه‏اش‏اورابه‏آتش‏مى‏كشيد و ليچارهايى بارش‏مى‏كرد يكى‏ازيكى وحشتناك‏تر، يكى‏ازيكى دريده‏تر.        
                                                                      
        پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ كه‏ابروهاش‏مى‏لرزيد پس‏پسكى‏رفت‏طرف‏در، كورمال‏كورمال عصايش‏راكه‏كنجى‏گذاشته‏بودبرداشت‏وهمان‏جوركه‏ازسردرمانده‏گى‏دست‏مى‏تكاند درراباكپل‏اش واكردو آكسينيا كه‏نفس‏اش ازخشم‏پس‏مى‏زد ومثل‏جن‏زده‏هاهوارمى‏كشيد ازكفش‏كن هل‏اش‏داد تو حياط :                                                            
        - تلافى‏ى همه‏ى‏تلخى‏هاى زندگى‏م‏راباعشق‏اودرمى‏آرم... حتااگربكشيدم گريش‏كا مال من‏است ، مال خود خودم‏است شل كوفتى‏ى واويلاه !                         
                                                                      
        پانته‏له‏ى‏ى‏كنى دله‏سگ‏هرزه‏گرد!
        هوارمى‏زدو توتلاش‏آزادكردن عصا گريگورى رابه‏اين‏وروآن‏وراتاق مى‏كشيد.
        گريگورى باصداى‏خفه‏يى گفت:"بااين‏قدوهيكل ديگركتك‏بخورنيستم!"- بافك‏فشرده عصاراازدست‏اش‏كشيدو ، تق! ، شكست‏اش.                                
        پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ مشت‏محكمى حواله‏ى‏گردن‏اش‏كردواين‏پاآن‏پامى‏كرد كه‏ضربه‏ى ديگرى بزند :                                                         
        - جلو چشم همه‏ى عالم زيرشلاق مى‏كشم‏ات ، تخم‏ابليس!... مارفوش‏كا Marfuska كس‏خله‏را برايت مى‏گيرم !... اصلا اخته‏ات مى‏كنم اى...                  
        مادره براثر سروصدا خودش‏را رساند :                            
        - پراكوفيچ ! پراكوفيچ ! بس‏كن‏آخر، مرد!                        
        اماپيره‏مرد پاك‏ازكوره‏دررفته‏بود: زن‏اش‏راپرت‏كردو ميزرابرگرداندوچرخ‏خياطى راانداخت‏زمين وهمه‏ى تاخت‏وتازهايش راكه‏كرد پريد توحياط .             
        گريگورى هنوزفرصت‏نكرده‏بود پيرهن‏راكه‏آستين‏اش‏تو كش‏وواكش‏جرخورده‏بود ازتن درآرد كه‏دراتاق‏باشدت‏به‏ديوارخوردودوباره‏سروكله‏ى پانته‏له‏ى پراكوفيه‏ويچ وسط درگاهى سبزشد . عنق مثل ابر توفانى :                                         
        - شاش‏اش كف‏كرده. بايد مادرقحبه را زن‏اش داد.( چشم‏هارا به‏پشت عضله‏پيچ گريگورى دوخت ومثل‏اسب‏پابه‏زمين‏كوبيد:) زن‏ات‏مى‏دهم...همين‏فردامى‏روم خواستگارى... نمردم وزنده‏ماندم تاهمه‏ى اهل‏عالم واسه‏خاطرپسرم به‏ريش‏ام بخندند !       
        - بگذار پيرهن‏ام‏را تن‏ام‏كنم بعد زن‏ام‏بده.                        
        - زن‏ات مى‏دهم... همان كس‏خله‏را برايت مى‏گيرم !                
        دررا دقى‏به‏هم‏زد، صداى قدم‏هاش توپله‏هاپيچيد وبعد خانه‏ازصداافتاد. 
                                                                       
پانوشت

                                       
 1. گياهى‏است‏ازتيره‏ى‏بادمجانيان كه‏بويی‏سخت‏قوى‏مى‏پراكند. احتمال‏مى‏رودتكيه‏ى نويسنده به‏قياس‏آن‏باآلاله، مقاومت‏گل‏آن‏باشد. ضمنا معادل‏هايى كه‏فرهنگ‏هاآورده‏اند مطلقاقابل اعتمادنبود.                                                          
 2.Pirog  . نوعى شيرينى‏ى مربايیِ روسى.                                
 3.Anissoboye Yabloko  ظاهراميوه‏يی‏بومى‏است. درهيچ مرجعى يافت‏نشد. مترجم‏انگليسى عينااضافه‏ى روسى راترجمه‏كرده:Anis Apples . امامترجم‏فرانسوى‏كه‏آوردن كلمه‏ى باديان راكافى‏دانسته مضاف سيب را لازم‏نشمرده‏است.   

توضیحات بیشتر »

شعر چیست؟

 - شعر چيست و آن را چه‏گونه تعريف مى‏كنيد؟
    - يك‏بار كوشيدم با پر حرفى بسيار به همين سوآل شما جوابى بدهم ولى اين‏بار جوابم خيلى كوتاه است: «تعريف همه چيز محدود به زمان و مكان است.» - والسلام. چيزى را كه هر از چندى تعريف تازه‏يی طلب كند بهتر است به خود واگذاريم. روزگارى اگر مى‏گفتند
    بريد و دريد و شكست و ببست‏
    يلان را سر و سينه و پا و دست‏
 فرياد احسنت و مرحبامان به عرش مى‏رسيد. اما امروز اگر از كارگاه من چنين چيزى شرف صدور پيدا كند اولين كسى كه يواشكى خودش را از صف خوانندگان من كنار مى‏كشد قطعاً خود شما خواهيدبود. چون شما را به عيان در شمار گروهى مى‏بينم كه «نظم‏بندى فنى» را شعر نمى‏شمارد.
       در اين باب مطلب ممتعى نوشته شده است كه اميدوارم به زودى چاپ بشود و توضيح اين مشكل را در آن بخوانيد(2). من اين‏جا هر چه بگويم تكرار آن مطالب خواهد بود. در آن‏جا به خوبى نشان داده شده كه فقط در عرض همين پنج و شش دهه اخير زير چشم خود ما كه حاضر و ناظر بوده‏ايم چند بار برداشت بخش‏هاى مختلفى از جامعه از شعر تغيير كرده يا به هر حال انواع تازه به تازه‏يی توانسته است سليقه‏هاى مختلفى را تربيت كند كه به دليل همجنس نبودن، تعريف واحدى را نمى‏پذيرد.
       با وجود اين اگر لازم دانستيد، كوشش بيهوده‏يی را كه من آن بار براى رسيدن به تعريفى از «شعر خود» به كار بستم منعكس كنيد آن قسمت را جايی در ضمائم اين مصاحبه مكمل چاپ بفرمائيد.
       - فكرمى‏كنم‏به‏اين‏ترتيب‏رشته كلام ازدست‏برود. شماآن‏دفعه‏گفتيد:«من براى اين سوآل بسيار آشنا كه هر چند گاه يك‏بار در برابرش قرار مى‏گيرم جوابى ندارم و تا آن‏جا كه مى‏دانم ديگران هم به اين پرسش جوابى نداده‏اند.» - مى‏پرسم در اين صورت از ارستو به اين سو چه لزومى ديده‏اند كه حتماً تعريف مشخصى از شعر به دست بدهند؟
       - فكر مى‏كرده‏اند تا چيزى يك تعريف دقيق علمى نداشته باشد نمى‏تواند مورد نقد و بررسى و در نتيجه مورد ارزيابى قرار بگيرد. جواهر فروش اگر مشخصات كامل الماس را نداند بايد برود براى نان درآوردن فكر ديگرى بكند. اما مورد شعر فرق مى‏كند. ممكن است شاعر تعريفى براى شعر در اختيار نداشته باشد اما اشعار درخشانى بنويسد كه ناقدان بتوانند مشخصات آن را فرموله كنند. به هر تقدير هر تعريفى كه از شعر به دست داده شده تعريفى بوده در محدوده‏هاى متعدد مختلف. محدوده‏هايی مثل برداشت شخصى و جغرافياى فرهنگى و خلقيات اقليمى و روانشناسى اجتماعى و هزار موضوع ديگر. در تاريخ علم گفته شده است ارستو دو هزار سال جلو پيشرفت دانش و تفكر بشرى را گرفت، به اين معنى كه بيست قرن تمام كسى جرأت نكرد روى حرف او حرفى بزند. آيا مى‏شود با «بوتيقا»ى او شعر امروز جهان‏را تبيين كرد؟ يا حتا با نظريه افلاتون در «ئيون»، كه با نظريه ارستو در مورد خاستگاه هنرها (و طبعاً از آن جمله شعر) متناقض است؟
       منظورم اين است كه نمى‏توان از هيچ هنرى تعريفى زمان‏شمول به دست داد. هر تعريفى شايد بتواند مدتى كسانى را قانع كند و معيارى موقتى به حساب بيايد اما مسلماً نه «مى‏تواند» و نه «بايد» حكم نهايی شمرده شود. مى‏بينيد كه وقتى مى‏خواهند راجع به شعر معاصر چيزى بگويند از دوره مشروطه شروع مى‏كنند كه با هيچ سريشمى به شعر اين دوره نمى‏چسبد. چيزى را كه دقيقاً پايان يك دوره بسيار طولانى است آغاز دوره كاملاً متفاوتى به حساب آوردن كى را به كجا مى‏رساند؟ ايرج يا اشرف‏الدين حسينى در كجاى قضيه با فروغ (نمى‏گويم يك پايگاه مشترك، بل‏كه فقط) يك نقطه تماس قابل تأمل پيدا مى‏كنند؟ حتا بيائيم نزديك‏تر: نيماى بزرگ كه شعر امروز ما با او متولد مى‏شود در اين مورد كه «عروض» يك مقوله است و «شعريت» يك مقوله ديگر، حتا حاضر نبود با من محاجه كند. حرف مرا به‏كلى پرت مى‏دانست. آن‏قدر پرت كه شنيدنش را هم وقت تلف كردن حساب مى‏كرد. چه‏طور مى‏توان تعريفى از شعر عنوان كرد كه اثير اخسيكتى و خيام و سوزنى سمرقندى و صائب تبريزى و محمدعلى افراشته و عارف قزوينى و فريدون توللى و مهدى حميدى و اخوان و نيما را يكجا شاعر معرفى كند؟
       - من در گفت و گوهايی كه با شاعران مختلف داشته‏ام غالباً شنيده‏ام كه براى شعر تعريفى وجود ندارد و رفتن به دنبال آن جز سرگردانى و سر درگمى نتيجه‏يی نمى‏دهد. اما كم نيستند كسانى كه برآنند تا به هر ترتيب تعريفى براى شعر پيدا كنند. چون طبيعى است كه جز با آگاهى از تعريف شعر و شناخت معيارهاى آن نمى‏توان سره را از ناسره تميز داد. بخصوص وقتى كه معيار و ميزان مشخصى در كار نباشد نقد شعر هم كه خود شما بارها لزومش را تأكيد كرده‏ايد موضوعيت پيدا نمى‏كند.
       - فكر مى‏كنم از موسيقى هم تعريف به دردخورى موجود نيست يا بهتر است بگويم اگر هم هست من نديده‏ام. ولى در لغت‏نامه ذيل اين كلمه نكته بسيار قابل تأملى آمده. مى‏نويسد: «موسيقى را ارستو يكى از شعب رياضى برشمرده و فلاسفه اسلامى نيز رأى او را پذيرفته‏اند ولى از آن‏جا كه برخلاف علوم رياضى همه قواعد و اصول آن مسلم و تغييرناپذير نيست، آن را هنر نيز محسوب داشته‏اند.» - چون جمله در مرجع مختصر قيقاجى دارد آن را صاف و صوف‏تر آوردم. در هر حال منظورم همين عبارت آخرش است. البته بايد متذكر بود كه موسيقى هنرى است كه در آن رياضيات «نيز» به كار است، نه شاخه‏يی از رياضيات كه آن را به دليل تغييرپذيرى اصول و قواعدش «هنر نيز» بدانند! - اما نكته قابل تأملش در همين علتى است كه براى تغيير مقوله آن از «علم» به «هنر» عنوان كرده‏اند: يعنى تغييرپذير بودن اصول و قواعد در مقولات هنرى. پس يك شاهد هم از غيب رسيد. قواعد و اصول حاكم بر اين يا آن «هنر» قابل تغيير است و يكى از چيزهايی كه «هنر» را از «علم» جدا مى‏كند همين است. پس رك و راست مى‏توان به اين نتيجه رسيد كه چون موضوعات هنرى، و از آن جمله شعر، تابع اصول و قواعد مشخصى نيست علم به شمار نمى‏آيد و لاجرم  قابل تعريف نيست - كه البته نبايد ناگفته گذاشت كه هم موضوع غير قابل تغيير بودن قواعد علمى و هم نظريه معروضه اخير نادرست است و از شمار تلقّيات قرن نوزدهمى، كه بحثش به ما مربوط نمى‏شود. فقط كافى است اشاره كنيم كه نيوتونى آمد و ارستو را جارو كرد و اينشتينى پيدا شد و نيوتون را برچيد. ولى به نسبت، رياضيات از مقولات هنرى «محاسباتى‏تر» است.
       با وجود اين، ما «شعر» و «نه شعر» را از هم تميز مى‏دهيم. حتا بچه‏ها هم مى‏دانند كه «جم جمك بلگ خزون» شعر است و چيزى كه مامان بزرگه با «يكى بود يكى نبود» شروع مى‏كند «قصه». البته بايد اذعان كرد كه اگرچه بچه به دليل خامى ذهنش اولى را نخست به خاطر وزنى كه دارد شعر تشخيص مى‏دهد اين را نيز بايد پذيرفت كه اگر هوشمند باشد خود پس از چند بار تجربه به تفاوت ماهوى شعر و نقل هم پى خواهد برد.
       بدون شك براى پى بردن به چيزها راه‏هاى ديگرى هم وجود دارد. مثالى به ذهنم مى‏آيد اما نمى‏دانم با طرح آن از كجا سر در خواهم آورد. خب، اگر نامربوط از آب در آمد حذفش مى‏كنيم.
       ببينيد: اگر ما بدانيم مرز جنوبى شوروى سابق كجا است و مرزهاى شرقى تركيه و عراق كجا، اگر مرزهاى غربى پاكستان و افغانستان و حدود شمالى خليج‏فارس و درياى عمان را هم بشناسيم آيا خود به خود تصورى از موقعيت جغرافيايی ايران در ذهن‏مان شكل نمى‏گيرد؟ - ما مى‏دانيم به چه چيز مى‏گويند مقاله يا مقامه و به چه چيز مى‏گويند نقل يا قصه يا داستان يا رمان يا به طور كلى ادبيات. آيا كسى اين‏ها را براى ما تعريف علمى كرده است؟ همه ما با اندكى هوشمندى مى‏توانيم حكم كنيم كه اين مقاله علمى با زبان بسيار شاعرانه‏يی نوشته شده يا مى‏توانست خيلى شاعرانه‏تر از اين نوشته بشود. اين يك تجربه عام انسانى - جهانى است. مسلماً در هيچ جاى دنيا آن تعريفى كه شما دنبالش مى‏گرديد از شعر داده نشده، اما در موسيقى شوپن را «شاعر پيانو» مى‏شناسند و در معمارى به رايت مثلاً، لقب «معمار موسيقى» و «معمار شاعر» داده‏اند و همه هم به شايستگى اين دو تن براى داشتن چنين لقبى گردن گذاشته‏اند. همين نيم ساعت پيش كه داشتيم درباره فيزيك اين سال‏ها و انقلاب حيرت‏انگيزى كه دانشمند هموطن خودمان لطفى‏زاده با نظريه «فازى»اش در انفورماتيك و پيشرفته‏ترين صنايع الكترونيك عالم به وجود آورده صحبت مى‏كرديم من براى آن تعبير "دانشى سخت شاعرانه" را به‏كار بردم و شما هم كاملاً به منظور من پى‏برديد. طبعاً مقولات موسيقى و معمارى و مهندسى الكترونيك در ظاهر امر نه شباهتى به هم دارد نه ربطى به شعر، اما اين‏قدر هست كه نشان بدهد ما به تجربه مى‏دانيم «شاعرانگى» چه‏گونه حالتى است و به عبارت ساده‏تر: اگر تعريفى از شعر نداريم شناختى از آن داريم كه به قدر كافى كارآيند است هر چند كه اين شناخت بر حسب دانش و بينش و درايت و ظرافت طبع و ديگر ظرفيت‏هاى مورد نياز، در افراد مختلف تفاوت‏هاى غير قابل تصورى دارد. يك‏بار تو تاكسى ديدم آن بيت سعدى را روى صندوقچه كنار فرمان به اين صورت نوشته بودند:
    آن كس كه به جمله‏گى تو را تكيه به دوست‏
    چون نيك نظر نمايی آن دشمن و دوست.
 كه تحريف بى معنى اين بيت است:
    آن كس كه به جملگى تو را تكيه بدوست‏
    چون نيك نظر كنى همه دشمنت اوست.
       هر چه سعى كردم از راننده بپرسم از اين «شعر» (كه نوشتنش مستلزم بازماندن از كار و پرداخت مبلغى دستمزد به خطاط بوده) چه فهميده است، جز اين جوابى نداد كه: «وقتى ماشينو تحويل گرفتيم فكر كرديم يه شعر مَشتى رو داشبردش بنويسيم، رفيق ما گفت اينو بنويسيم، ديديم خيلى عاليه. گفتيم عشق است! داديم نوشتند ... ميگه هر كسى تو اين دنيا، يا دشمنه يا دوست.»
       درواقع ما يك موضوع اصلى را در معادله منظور نمى‏كنيم. ببينيد: اگر شما طرح يك پارچه يا ساختمان و رنگ يك اتاق يا دوخت يك لباس را خيلى بپسنديد يا اصلاً نپسنديد، آن طرح و رنگ و دوخت لزوما خيلى بد يا خيلى خوب نيست. چون قضاوت شما امرى است مربوط به سليقه‏يی كه داريد، آن هم به همين دليل ساده كه ديگرى ممكن است نظرى يكسره مخالف نظر شما داشته باشد. سليقه هم محصول پس زمينه فرهنگى و تربيتى انسان است و نمى‏توان براى خوش‏سليقگى و كج‏سليقگى حكم عامى صادر كرد. چون جنس سليقه چيزى از نوع سنگ يا آجر نيست. ضمناً يكى از دوستان من حرف فوق‏العاده پرمعنايی زد. خيلى صميمانه گفت: «نمى‏شود آدم همه جا دمكرات‏منش باشد اما به هنر كه رسيد از خودش استبداد رأى نشان بدهد.»
       - ظاهراً متقدمين به چند صورت از شعر حرف زده‏اند. يكى همان چيزى كه شما مى‏گوئيد و قبلاً هم گفته‏ايد. يعنى تعريف نا پذيرى شعر ...
       - اين كه مرا جزو متقدمين آورديد موضوعى را به يادم آورد: روزى يكى از دانشجويان دانشكده ادبيات راجع به كلمه‏يی كه من در شعرى آورده بودم از استادش - يعنى يكى از همان آقايانى كه براى جمع خودشان كلمه «اساتيد!» را به كار مى‏برند - سوآلى كرده بود. استاد در جوابش گفته بود: «اسم اين شخص به گوشم آشنا است. شاعر قرن چندم بوده؟»
       - بله. بعضى‏هاباتظاهر به اين‏كه‏بازمانه خودشان بيگانه‏اند فخرمى‏فروشند. بگذريم ... گروهى هم بوده‏اند كه از شعر تعريف‏هاى شاعرانه به دست مى‏داده‏اند. مثل عين‏القضات همدانى كه مى‏گفت شعر بيان تخيل است و پديده‏يی است كه نمى‏شود به لفظ بيانش كرد.
       - ترديد دارم اين حرف از عين‏القضات باشد. بيان تخيل بودن شعر هم بدجورى آب برمى‏دارد. چون هذيان ديوانه هم به نحوى بيان تخيل او است. خواجه نصير هم در ابتداى «معيارالاشعار» مى‏گويد هذيانات اهل جنون كه مشتمل بر الفاظ مهمل باشد و به نظم ايراد كنند، از آن جهت كه مراد ايشان به حسب قصد ايشان از آن الفاظ حاصل مى‏شود در حكم الفاظ معنى‏دارى است. در هر حال هر كه آن جمله را گفته لابد منظورش اين بوده كه شعر را نمى‏شود به لفظ «توضيح داد»، وگرنه براى «بيان» شعر جز به كار گرفتن الفاظ چه مى‏شود كرد؟ ... در ضمن امروز هم ديگر ما نيازى به اين نوع افاضات نداريم. امروز ديگر ما «شعر» را در برابر «نثر» نمى‏گذاريم. كارى كه آن اوائل واقعاً ايضاحش مشكل بود و هنوز هم در مواردى چندان آسان نيست. فضلا «نثر» را مى‏گذاشتند در مقابل «شعر»، و نتيجه اين مى‏شد كه «سگى پاى صحرا نشينى گزيد» و «داشت عباسقلى‏خان پسرى» به حساب شعر گذاشته بشود! - نسل ما با سختكوشى توانست نشان بدهد كه شعر با نثر تضاد و تقابلى ندارد و اگر فرقى هست بين نظم و نثر است نه شعر و نثر. - خون دل خورديم تا توانستيم ثابت كنيم كه شعر را چه به نظم در آريد چه نياريد شعر است، و «نه شعر» را به هر صورتى كه عرضه كنى ممكن است همه چيز ازش در آيد جز شعر. كتاب مستطاب امير ارسلان نامدار يا داستان حسين كرد شبسترى را مى‏شود با زيباتر زبانى به نظم كشيد، اما حاصل كار چه خواهد شد؟ - فقط امير ارسلان منظوم!
       - ولى نظامى گنجه‏يی ...
       - منتظرش بودم. به او هم مى‏رسيم ... ما توانستيم در عمل نشان بدهيم كه ناب‏ترين شعر را مى‏توان بدون توسل به عروض و عَرَض‏هاى ديگر ارائه داد. توانستيم نشان بدهيم كه آنچه باعث شده اهل اين اقليم - همان‏ها كه خواجه نصير بى هيچ تعارفى «جمهور»شان خوانده - در مدتى بيش از هزار سال هر ياوه منظوم و مقفايی را «شعر» بشمارد، وزن عروضى است كه در عمل عَرضَى است كاملاً مُخل و مُخرب و بخصوص «ضد وزن». اين درست همان باقلاى معروف است كه مى‏كارند قاتق نان‏شان بشود مى‏شود بلاى جان‏شان! حتا زنده‏ياد اخوان ثالث (البته فقط در توجيه عروض نيمايی) نشان داد شعرى كه در عروض نيمايی شكل كاملا قابل پذيرشى دارد، در قالب عروض قديم چه چيز مضحك هشلهفى از آب در مى‏آيد(3). به اين ترتيب، تعريفاتى از قبيل مگر آنچه شمس قيس پيش كشيده ديگر در شعر امروز داراى اعتبارى نيست مگر نزد كسانى كه مرغ‏شان يك پا بيشتر ندارد و جان به جان‏شان كنى حرف‏شان همان است كه هر چه در اوزان عروضى نباشد شعر نيست.
       - من به اين دليل كه سوآلات تازه‏يی دارم اجازه مى‏خواهم آن بخشى از مصاحبه چند سال پيش‏مان را در همين‏جا مرور كنيم.
       - مخالفتى ندارم، منتها به شرط قبول پاره‏يی دستكارى‏ها.
       - من هم مخالفتى ندارم ... بسيار خوب؛ شما در آن‏جا گفته‏ايد كه ...
       - ... در فارسى جز خواجه نصير توسى هنوز هيچ‏كس نگفته شعر چيست، ولى عجالتاً من اين‏جا از طريق تشبيه و مقايسه و حذف، و با مختصرى پرچانگى، دريافت و برداشتى از شعر ارائه مى‏دهم. اما فقط تا همين حد و نه بيشتر.
       طبعاً قديمى‏ها تعاريفى از شعر داده‏اند كه بهتر است آن‏ها را پيش نكشيم تا باعث خلط مبحث نشود. چون همان‏طور كه عرض شد، برداشت امروز گروهى از ما از شعر، برداشتى كاملاً متفاوت است.
       ببينيد: پدران ما به هر كلام موزون و مقفايی شعر اطلاق مى‏كردند. مثلاً پدربزرگ خود من از زمزمه كردن اين بيت چنان لذتى احساس مى‏كرد كه من نقش آن را در شيارهاى چهره پيرش مى‏ديدم:
    قيامت قامت و قامت قيامت‏
    بدين قامت بمانى تا قيامت!
 كه تازه با اصول قديمى درست هم نيست، چون «قامت» را با حرف «تا» قافيه كرده. پدربزرگ كه تا دم مرگ هم لهجه افغانيش را از دست نداد قاف‏هاى شش‏گانه بيت را هم از ته حلق و نزديك به «خ» تلفظ مى‏كرد و اين تنها چيزى بود كه به اين بيت بى‏مزه مختصر مزه‏يی مى‏داد.
       او واقعاً از اين بيت لذت مى‏برد و من در همان حال كه از لذت بردن او كيف مى‏كردم، چون روم نمى‏شد به كج‏سليقگى و بى ذوقيش بخندم روز به روز از هر چه شعر ناميده مى‏شد بيزارتر مى‏شدم. به خصوص كه در مدرسه هم چيزى بيش از همين‏ها به ما تحميل نمى‏كردند. من نمى‏دانستم شعر چيست اما شنيدن اين چيزها نه فقط برايم كسالت‏آور بود بل‏كه درست و حسابى حالم را به هم مى‏زد.
       «خان‏بابا» آدم چندان عامى‏يی هم نبود اما سليقه‏اش و برداشتش از شعر به‏اش اجازه مى‏داد از اين لفاظى بى‏نمكى كه يقين دارم امروز به مذاق هيچ شعرخوانى خوش نمى‏آيد واقعا لذت ببرد.
       از «شعر»هاى مورد توجه او نمونه‏هاى زيادى به خاطر دارم كه شايد نقل چندتايی از آن‏ها براى درك ميزان اختلاف ذوق و سليقه ما كومك خوبى باشد:
    دوستان شرح پريشانى من گوش كنيد
    قصه بى سر و سامانى من گوش كنيد
 كه از وحشى بافقى است. يا اين بيت نظامى كه از مي

توضیحات بیشتر »

پیش‌گفتار

 (بر چاپ‏هاى اول و دوم)

       آن طلوع درخشان را غروبى دير پاى در پى بود كه شامى بى ستاره را خبر مى‏داد. از نيما تا اخوان، از اخوان تا شاملو، و جويبارهاى كوچك و بزرگى كه از اين سرچشمه‏هاى سرشار اما گونه‏گون سيراب و در خم هر سنگ به شهر سنگستان فرومى‏شدند ... و جريانات تو گوئى كه از حركت باز مى‏ايستاد. اين همه نگرشى است كه در شعر احساس مى‏شود و در هنرهاى ديگر نيز ...
       ديرى است تا من چنين مى‏انديشم و چنين احساس‏مى‏كنم و از اين انديشه و احساسم در نخستين كتاب خود نيز با خوانندگانم سخنى گفته‏بودم.
 شاعرانى را مى‏توانم‏ديد كه با عشقى سرشار مجموعه‏هاى فراوانى منتشر كرده‏اند. اينان راه‏گم‏كردگانى را مى‏مانند كه در پى هر كورسو مى‏دوند. گروهى روشنائى را در همين مى‏يابند و گروهى خسته و بيزار به انتظار مى‏مانند.
       در ميان هنرمندانى كه با آن‏ها به گفت و شنودى نشسته‏ام و خواهم نشست بى شك كسانى هستند كه به سرچشمه‏هاى زلال راهى برده‏اند و مى‏توانند اين گم‏گشتگان مشتاق و منتظر را راهى بنمايند.
       شايد در تخصص من نباشد كه علل را درست دريابم اما در تخصص من هست تا از اين شام بى ستاره با صاحبان انديشه سخن گويم و اگر نه درمان را، كه علل را از خود ايشان بازپرسم. آن‏جا كه صاحبان انديشه خود مى‏توانند سخن‏بگويند چه نيازى به پيشداورى ما است؟
       همه آن‏ها كه با ايشان به گفت و شنودى نشستم شاعر نيستند. گروهى از آنان كسانى هستند كه زندگى خود را همه وقف اين هنر كرده‏اند. منتقدان شعر فارسى.
       اميد من اين است كه بتوانم در پايان اين مجموعه يك جمع‏بندى از حاصل سخن اين گروه به‏دست‏دهم با اين اميد كه در جريان كار با هنرمندان ديگر نيز گفت و شنودهائى داشته باشم.
       بدون ترديد خوانندگان اين مجلّدات با انتخاب همه افراد موافق نيستند. اما اگر منصفانه و با درنظرگرفتن همه جوانب بينديشند شايد قضاوت منطقى مشكل نباشد.
       خوشحال خواهم شد اگر خوانندگان در زمينه‏هائى كه من براى بحث انتخاب كرده‏ام و به درستى پيش نرفته‏ام مرا يارى‏دهند تا در كارهاى بعدى مؤثر واقع شود.
 
       ذكر دو نكته را ضرورى مى‏دانم:
       گفت و شنود با آقاى شاملو بدين ترتيب به عمل آمد كه پرسش‏هاى مطرح شده به ايشان داده شد و ايشان پاسخ‏هائى را كه در نشريات مختلف به پرسش‏هاى مشابه داده بودند در اختيار ما گذاشتند و به سوآلاتى كه از آن پاسخ‏ها ناشى مى‏شد جداگانه جواب‏گفتند.
       آخرين تصحيحات ايشان بر مجموع كارى كه به اين نحو فراهم‏آمد نخست در فروردين ماه 1364 و آخرين بار پيش از انتشار و در شهريور ماه 1372 انجام‏شد.


    ن. ح.

 


  
 يادداشتى بر چاپ سوم‏
 
 
       گرچه چند سالى از نخستين و دومين چاپ گفت و شنود من با آقاى شاملو كه فراز و نشيب بسيارى را هم به‏خودديد مى‏گذرد، تا همين امروز هم تلخى هجوم همه جانبه خوانندگان آن را در همه وجودم احساس‏مى‏كنم.
       بسيارى از آن‏ها بر اين گمان بودند كه كار من در آن دفتر چيزى بيش از رونويسى پاره‏هاى برخى از مصاحبه‏هاى گذشته اين هنرمند بزرگ نبوده است. آنان برآن شدند تا در انكار خود پا بر جا بمانند و هرگز نخواستند به مطالب تازه‏ئى كه براى ايضاح و شكافتن پاره‏ئى نكات مبهم آن مصاحبه‏ها آمده بود توجه‏كنند و بپذيرند كه آن متن‏ها را خود ايشان در اختيار من گذاشته‏اند زيرا خود بر اين گمان بودند كه سخن تازه‏ئى براى گفتن ندارند.
       مرا با اين گروه كه انكار هر كوششى را بهترين راه براى شانه خالى كردن از زير بار هر مسؤليتى مى‏دانند چه كارى مى‏تواند باشد؟ انكارهائى از اين دست هرگز راهگشاى هيچ راهرو نوانديشى نبوده‏است. آنان كه در وحشت از ايرادهاى احتمالى مدعيانى چون خود هرگز پا به ميدان هيچ عمل تازه‏ئى نمى‏گذارند، بيش‏تر خوش‏دارند تا ديگران را هم خنثى و بى عمل بر جاى نگاه دارند و از رنج رشكى كه جان‏شان را گرانبار مى‏سازد براى مدتى آسوده بمانند.
       برخى نيز بر آن بودند كه از هنرمندى چنان بزرگ نقل سخنانى چنين اندك چيزى نيست كه چندان در خور توجه و اعتناباشد. كه اين البته عقيده‏ئى بود به‏حق و به‏قاعده. و در راستاى همين حقيقت بود كه من سه سالى كوشيدم تا ايشان را به گفت و شنود مكملى وادارم كه هم اكنون حاصلش را پيش‏رو داريد.
       ذكر نكاتى چند را در همين‏جا خالى از ضرورت نمى‏بينم:
       بخش‏هاى وسيعى از گفت و شنود پيشين را خواننده در اين دفتر نيز مى‏تواند يافت. چنان كه خواهيد ديد نظر آقاى شاملو اين بود كه در گذشته براى دست‏يافتن به پاسخ سوآلاتى از اين قبيل كه تعريف شعر چيست كوشش بيهوده‏ئى كرده‏اند و به چنان سؤالاتى پاسخ‏هاى ديگرى خواهند داد. عقيده من اين بود كه گفت و شنود گذشته عيناً ضميمه اين دفتر شود تا آن‏ها كه چاپ‏هاى پيشين را از بازار سياه تهيه مى‏كنند هم بتوانند به آن دسترسى داشته باشند اما ايشان گفتند چنين كارى علاوه بر اين كه عملى اضافى است به احتمال زياد شلوغى و آشفتگى ايجاد خواهد كرد. اين بود كه ترجيح داديم مطالبى كه مايلند حذف شود با ذكر علت همراه گردد تا خواننده علاقه‏مند در عين حال كه گفت و گوى پيشين را در اختيار دارد از دلايل تغييراتى هم كه در نظريات‏شان پيدا شده است اطلاع حاصل‏كنند.
       گفت و شنود ما موضوعات ديگرى را هم در بر مى‏گرفت كه از آن جمله موسيقى و فردوسى بود. اما از آن‏جا كه ماهنامه آدينه پيش از من در اين باب‏ها با ايشان به گفت و شنود پرداخته بود آقاى شاملو ترجيح دادند در نشر آن مطالب حق تقدم مجله محفوظبماند. آن مصاحبه در ضمائم اين دفتر آمده است.
       در اوائل تابستان امسال آقاى به‏روژ آكره‏ئى شاعر و نويسنده كرد براى مجله كولتور كه در اروپا چاپ مى‏شود با آقاى شاملو گفت و گوى مفصلى انجام‏داد. از آن‏جا كه اين مصاحبه، براى چاپ، به زبان كردى و احتمالاً عربى‏ترجمه‏مى‏شود ايشان نسخه فارسى آن را به من دادند كه قسمت‏هائى از آن را براى افزودن به اين گفت و گو انتخاب كنم. بررسى شعر كويرى نيز كم و بيش منقول از مصاحبه آقاى محمدعلى است كه سال‏ها پيش صورت گرفت اما فقط بخشى از آن به چاپ رسيد.(1)
       اميد من اين است كه اين گفت و شنود بتواند در سطحى به‏مراتب وسيع‏تر ادامه‏يابد زيرا بر اين نظرم كه آقاى شاملو را بايد در كليتى همه جانبه مورد بررسى قرار داد.
       در پايان سخن اين كه، همچنان در انتظار نظريات خوانندگان درباره اين گفت و شنود هستم تا بتوانم آن را در چاپ‏هاى بعدى پربارتر ارائه‏دهم.

ناصر حريرى تيرماه 1371

توضیحات بیشتر »

پرده‌یِ نخست

صحنه‌ی نخست

اتاق سفیدی در خانه‌ی برناردا آلبا با دیوارهای ناموزون و زُمخت و سردرهای هلالی و پرده‌های کنفیِ دارای حاشیه و منگوله و صندلی‌های حصیری و تابلوهایی با مناظر غیرعادی وحوری‌های جنگلی وپادشاهان افسانه‌یی. تابستان است و اتاق خاموشِ خنک هنگام بالارفتن پرده خالی است. ناقوس‌های کلیسا مترنم است.
خدمتکار وارد می‌شود .

خدمتکار

آخ، امان از این ناقوس. مُخمو خورد!

پون‌چا

در حالِ خوردن نان و سوسیس وارد می‌شود.

پون‌چا

درست دوساعتِ تمومه که از نفس نیفتاده. از دور و ورهام اون‌قده کشیش اومده که توکلیسا جای سوزن‌انداز نیست. چه خوشگل هم بستنش! وقتی دعای آمرزشو شروع‌کردن، طفلی ماگداله‌ناهه غش کرد پس افتاد.

خدمتکار

آخه فقط هم اون بود که راس‌راسی خاطر پدره‌رو می‌خواست...

پون‌چا

( لقمه‌اش را که تا حالا می‌جوید فرو می‌دهد)

پدره هم فقط اونو واقعاً دوس داشت ... آخی! بالاخره به آرزوم رسیدم که بیام باخیال آسوده و سرِ فارغ ، خیر سرم یه کوفت و ماشرایی وصله‌ی شکمم کنم .

خدمتکار

(به مزاح)

اگه ... برناردا ... تواین‌حال ...ببینه‌تت ! ...

پون‌چا

چون امروز وامونده شیکمِ خودش هم خالی‌مونده از خداشه که همه‌ی عالم از گشنه‌گی بترکن. ماده‌ببر افاده‌یی! ... اما من که خودمو رسوندم به سوسیس‌هاش و یه ته‌بندی‌یی کردم . حالا بذار خودِ بدجنسش حسابی گشنه‌گی بکشه !

خدمتکار

(نالان)

واسه کوچولوم یه خورده به من نمی‌دی پون‌چا؟

پون‌چا

خب برو خودت وردار ... یه‌مشت هم نخود وردار . اون امروز حواسش پی این چیزا نیس. یک صدا(ازپشت صحنه) برناردا!

پون‌چا

خودِ عفریته‌شه! ... در خوب بسته‌س؟

خدمتکار

کلیدو دوبار توش چرخوندم .

پون‌چا

باس تخته‌ی پشتشم مینداختی ... انگشتایی داره که‌صدرحمت به چنگال ! صدابرناردا!

پون‌چا

رسید! (به‌خدمتکار) یال‌لا! برق‌بنداز! برق‌بنداز! باید همه‌چیزِ خونه برق بزنه، اگه نه این چارتا مویی‌رم که برام مونده از بیخ می‌کنه!

خدمتکار

چه عفریته‌یی!

پون‌چا

خون هر کیو دستش رسیده کرده تو شیشه. لعنتی می‌تونه بشینه رو سینه‌ت با اون لبخندِ یخ‌زده‌ش چش بدوزه تو چشت، یه سال‌ِآزگار ذره ذره جون‌کندنتو سیاحت کنه! ... یال‌لا، اون بدلچینی‌رم تمیزکن !

خدمتکار

بس که بشور و بمال کردم دستام غرقِ خونه.

پون‌چا

همیشه باید از همه بیش‌تر لی‌لی به لالاش گذوشت، از همه باید بالاتر باشه، به همه‌باید سرباشه ... اون مرد بدبخت واقعاً که تو زنده‌گیش بش خوش گذشت !


 

ناقوس‌ها از صدا می‌افتد.

خدمتکار

قوم و قبیله‌ش همه از دم اومدن؟

پون‌چا

فقط قوم وقبیله‌ی خودِ عفریته‌ش. کس و کارِ شوهره که چشمِ دیدنِ اینو ندارن. همین قدر یه توک‌پا اومدن ماهی‌رو نمی‌خوای دمب‌شو بیگیر یه نگاهی به جنازه بندازن صلیبی بکشن برن پی بدبختیاشون.

خدمتکار

صندلی به‌اندازه‌ی همه بود؟

پون‌چا

آره. اگه نه که باس می‌شستن زمین. از وقتی بابای برناردا مُرد احدی پا تو این خونه نذاشت. خودش هم خوش نداره کسی اونو تو ملکش ببینه. لعنتی!

خدمتکار

با تو چی؟ خوب تا می‌کنه؟

پون‌چا

سی سالِ آزگاره رخت و لباسشونو می‌شورم، سی سال آزگاره ته سفره‌شونو سق می‌زنم، شبایی که کُهه می‌زنه تا صبح بیدار خوابی می‌کشم، صب تا شومم از درزِ در غلاغِ همساده‌هارو چوب می‌زنم که سیر تا پیازشونو واسه‌ش خبرچینی کنم. حالا هیچ کدوم واسه همدیگه راز ندونسته‌یی باقی‌ندارنا! ... آخ که الاهی میخ تویله‌های درد و مرض چشم و چارشو کورکنه!

خدمتکار

ول‌کن بابا، ول‌کن!

پون‌چا

خوب سگ نگهبانی‌ام وال‌لا: وقتی بخواد واسه‌ش پارس می‌کنم، وقتی کیشم بده هم پاچه‌ی گداهارو می‌گیرم. پسرامم که جفتشون عیالوارن رو زمیناش‌جون می‌کنن... اما یه روز، بالاخره به خرخره‌ام می‌رسه ...

خدمتکار

خب، اون وقت ...

پون‌چا

اون وقت خِرشو می‌چسبم با خودم می‌کِشمش تو یه پستو تمومِ نفرتِ عالمو روش تُف می‌کنم: تحویل بگیر برناردا! این واسه خاطرِ فلان چیز، این واسه خاطرِ بهمان چیز، این هم دوباره واسه خاطرِ فلان، تا دست آخر مث مارمولکی که بچه‌ها زیر پا لهش کرده باشن ولش کنم برم ردِ کارم. بیش از اون که برام ارزشی نداره. نه خودش نه تخم و ترکه‌ش. به چیزیشم که الحمدول‌لا چشم ندارم: پنج تا ایکبیری رو دستشه: بزرگ بزرگه‌شون آنگوستی‌یاسه رو که از شوور اولیشه و یه لِک و پِکی هم داره کنار که بذاریم بقیه‌شون با همه‌ی اون گلدوزی‌ها و پیرن‌های نخی و میراثی که بردن کُلِ داروندارشون یه لقمه نون و انگوره.

خدمتکار

من که داشتنِ همونشم ازخدامه!

پون‌چا

ما رو ول‌کن: ما از همه‌ی مالِ دنیا فقط همین دوتا دستو داریم و یه وجب خاک تو زمینِ خدا.

خدمتکار

آره خب، تازه اونشم همیشه‌گی نیس!

پون‌چا

(بالای در را وارسی‌می‌کند)

این شیشه لک داره.

خدمتکار

پاک‌بشو نیس: نه با صابون می‌ره نه با کهنه.


 

ناقوس‌ها دوباره شروع به زدن می‌کند.

پون‌چا

نمازِ آخره. می‌رم یه خورده بشینم پای صحبتِ کشیش. از خوندنش خوشم میاد. تو دعای ای پدران ما... صداش همین جور می‌ره بالا، می‌ره بالا، می‌ره بالا... عین کوزه‌یی که داره پُر می‌شه... ته‌شو خراب می‌کنه اما اولشو خوب میاد. البته به پای واعظ قبلیمون که نمی‌رسه. خدابیامرزه‌تش، نمازِ میت مادرِ منو اون خوند. صداش دیوارا رو می‌لرزوند. وقتی می‌گفت آمین، پنداری یه‌گرگ می‌اومد تو کلیسا. (تقلید کشیش رادر می‌آورد) آم... مم... ـ ین‌ن‌ن !(می‌افتد به سرفه).

خدمتکار

حالا نمی‌خواد به گلوت فشار بیاری!

پون‌چا

کاش به چیز دیگه‌م فشار میومد!


 

با خنده و ادا می‌رود.

صحنه‌ی دوم

خدمتکار

سرگرم نظافت می‌شود. ناقوس‌ها می‌نوازد.

خد

توضیحات بیشتر »

پرده‌ی دوم

صحنه‌ی نخست

حیاطِ پشتیِ خانه‌ی برناردا آلبا. چهار دیوار سفید که کم و بیش کبود می‌زند. شب است. دکور باید در نهایت ساده‌گی باشد. صحنه از درهای اتاق‌ها که به نور ضعیفی روشن است کسب نور می‌کند. وسط صحنه میزی هست و چراغِ نفتی حباب‌داری.
برناردا و دخترهای‌اش شام می‌خورند. پون‌چا خدمت می‌کند. پرودن‌سیا ـ زن همسایه ـ کمی دورتر از میز نشسته. پرده در سکوت بالا می‌رود. فقط صدای قاشق و چنگال شنیده می‌شود.

 

پرودن‌سیا

خب دیگه. بلن‌شم برم. خیلی نشستم. بلند می‌شود.

برناردا

حالا بمون یه خورده دیگه. هیچ وقت همدیگه‌رو نمی‌بینیم که.

پرودن‌سیا

ناقوسِ آخریِ دعای شبو زدن؟

پون‌چا

نه هنوز.

پرودن‌سیا

دوباره می‌نشیند.

برناردا

راستی از شوورت برام نگفتی ببینم درچه حاله.

پرودن‌سیا

ای. همون جوراس دیگه.

برناردا

اونم دیگه هیچ نمی‌بینیم...

پرودن‌سیا

تو که میشناسیش. از وقتی سر ارث و میراث با برادراش بگومگوش شد دیگه پاشو از در خونه بیرون نمی‌ذاره. یه نردبون تکیه داده به‌دیوارِ پشتی، واسه رفت‌واومد از اون استفاده می‌کنه.

برناردا

اونو بش می‌گن مرد!... دخترکت چه‌طوره؟

پرودن‌سیا

با اونم دیگه هیچ‌وقت دلش صاف نشد.

برناردا

حق داره وال‌لا.

پرودن‌سیا

نمی‌دونم به شما چی‌چی‌ها گفته. من که مدام خون خونمو می‌خوره.

برناردا

دختری که سرخود بار اومد دیگه دختر نیس، دشمن جونه.

پرودن‌سیا

من هم ولش کردم به امیدِ خدا. دل‌خوشیم، همین شده پناه‌بردن به‌کلیسا . تازه واسه این که بچه‌هام به‌گیسم نخندن دیگه باید از اون جارفتن هم دس‌وردارم. آخه سوِ چشام هم کم شده.


 

از پشتِ دیوار صدای نفس سنگینی به گوش می‌رسد.

 

وای! چی‌بود؟

برناردا

نریونه‌س... بستیمش بیرون، جفتک می‌پرونه به دیفار. (خطاب به دور و بری‌ها) وازش‌کنین ببرین سَرش بدین توحیاط. (با خودش) لابد گرما کلافه‌ش کرده.

پرودن‌سیا

می‌خوایین بکِشینش به مادیون؟

برناردا

اولِ صبح.

پرودن سیا

خوب تونستین چارپاهاتونو زیاد کنین.

برناردا

با هزار خرج و زحمت.

پون‌چا

(خودش را می‌اندازد وسط)

تو همه‌ی این دور و ور بهترین گله‌رو داره حیف که قیمت‌ها افت کرده.

برناردا

یه خورده دیگه عسل و پنیر برات بذارم.

پرودن‌سیا

دیگه جا ندارم.


 

صدای نفس سنگین از پشتِ دیوار.

پون‌چا

واویلا!

پرودن‌سیا

درست انگار صدا از تو سینه‌ی من میاد!


 

برناردا خشمگین بلند می‌شود:

برناردا

هر چیزو باید دوبار بتون گفت؟ گفتم سَرش بدین تو علفا غلت بزنه! سکوت.


 

انگار که با مهترش بگومگو می‌کند:

 

مادیونارو تو طویله ببندین، خودشو ـ تا دیوارا رو رو سرمون خراب نکرده ـ ول کنین!


 

برمی‌گردد طرف میز و می‌نشیند.

 

ببین چه زنده‌گی‌یی دارم! پرودن‌سیامث یه مرد جون می‌کنی‌ها! برنارداگفتی!


 

آده‌لا از سر میز بلند می‌شود.

 

چه خبره؟ تو کجا؟

آده‌لا

می‌رم... یه چیکه آب بخورم.

برناردا

(به خدمتکارها)

یکی‌تون یک کوزه آبِ خنک بیارین! (به آده‌لا) بفرما بشین!


 

آده‌لا برمی‌گردد می‌نشیند.

پرودن‌سیا

خب، عروسیِ آن‌گوستی‌یاس کیِ ؟

برناردا

پسین فردا میان خواسگاریش.

پرودن‌سیا

لابد خوش‌خوشانته دیگه.

آن‌گوستی‌یاس

‌اوه، معلومه!

آمه‌لیا

(به ماگداله‌نا)

نمکو برگردوندی!

ماگداله‌نا

از اینی که هستی بدبخت‌تر نمی‌شی.

آمه‌لیا

یه‌بند نفوس بد می‌زنه.

برناردا

بسه دیگه!

پرودن‌سیا

(به آن‌گوستی‌یاس)

حلقه برات آورده؟

آن‌گوستی‌یاس

‌آره. ایناهاش.


 

حلقه را دراز می‌کند به طرف‌اش.

پرودن‌سیا

خوشگله. سه تا مرواری... دوره‌ی ما مرواری‌رو بد می‌دونستن. می‌گفتن علامتِ اشکه.

آن‌گوستی‌یاس

‌امروزه روز معنیِ چیزها عوض شده.

آده‌لا

فکر نمی‌کنم... چیزا همیشه همون معنی‌رو که داشتن دارن. نگین حلقه‌ی نامزدی باید الماس باشه.

پون‌چا

شگونش بیش‌تره.

برناردا

حالا چه الماس چه مرواری. چیزا هرجور که معنی‌شون کنی معنی پیدا می‌کنن.

پون‌چا

یا هر چی خواستِ خدا باشه.

پرودن‌سیا

می‌گن جهیزیه‌ت خیلی عالیه!

برناردا

شونزه هزار تا برام آب خورد.

پون‌چا

(خودش را می‌اندازد وسط)

مخصوصاً گنجه‌ی آینه‌دارش حرف نداره.

پرودن‌سیا

من که تا حالا همچین چیزی ندیدم.

برناردا

دوره‌ی ماها یخدون رسم بود.

پرودن‌سیا

اصل اینه که هر چیزی بهترینش باشه.

آده‌لا

اینم چیزیه که آدم از کجا می‌دونه.

برناردا

دلیلی نداره این جوری نباشه.


 

صدای ناقوس‌ها از خیلی دور.

پرودن‌سیا

ناقوسِ آخریه. (به آن‌گوستی‌یاس در حال بلند شدن) یه‌وقت میام لباسایی رو که خریدی نشونم بدی.

آن‌گوستی‌یاس

‌هر وقت خواستین.

پرودن‌سیا

به امید خدا. شب خوش.

برناردا

خدانگه‌دار: پرودن‌سیا! پنج‌تا دخترهادست خدا به همراتون!


 

سکوت. خروج پرودن‌سیا.

برناردا

خب: شکر خدا، شامو که خوردیم...


 

همه بلند می‌شوند.

آده‌لا

من می‌رم دم در قدمی بزنم پاهام وازشه یه هوایی هم بخورم.


 

ماگداله‌نا کنار دیوار می‌نشیند به‌اش تکیه می‌دهد.

آمه‌لیا

منم بات میام.

مارتیریو

من هم.

آده‌لا

(با نفرت)

راهمو گم نمی‌کنم به خدا!

آمه‌لیا

شب، تنهایی، بهتره یکی همراش باشه.


 

همه خارج می‌شوند.

برناردا می‌نشیند.
آن‌گوستی‌یاس به تمیزکردن میز می‌پردازد.

 

برناردا

جخ یه‌بار دیگه‌م بت گفتم: دلم می‌خواد با خواهرت مارتیریو صحبت کنی.اون قضیه‌ی عکس یه شوخی بیشتر نبود. باید فراموشش کنی.

آن‌گوستی‌یاس

‌شما که می‌دونین اون منو دوس نداره.

برناردا

همه‌تون می‌دونین اون تو دلش چی می‌گذره. من دلِ هیچ‌کی‌رو سُخمه نمی‌زنم...چیزی که می‌خوام اینه که خونواده ظاهرِ خوشگلِ هماهنگی داشته باشه. حالیته؟

آن‌گوستی‌یاس

‌بله.

برناردا

همین.

ماگداله‌نا

(که دارد خواب‌اش می‌برد)

از این گذشته، تو که دیگه به همین زودی‌ها رفتنی هستی... (خواب‌اش می‌برد.)

آن‌گوستی‌یاس

‌اون قدرام نزدیک به نظرم نمیاد.

برناردا

دیشب اختلاط‌تون کی تموم شد؟

آن‌گوستی‌یاس

‌نیم ساعت از نصف شب گذشته.

برناردا

چی‌هامی‌گفت پپه؟

آن‌گوستی‌یاس

‌حس می‌کردم حواسش جمع نیست. یعنی همیشه وقتی با من اختلاط می‌کنه انگار فکرش یه جای دیگه‌س. وقتی هم ازش می‌پرسم چشه، می‌گه: ما مردا فکر و خیالای خودمونو داریم!.

برناردا

دِ همین دیگه! چرا باید همچین چیزی ازش بپرسی؟ تازه، وقتی عروسی کردین که دیگه اصلاً! اگه حرف زد باش حرف می‌زنی، اگه نگات کرد تو هم نگاش می‌کنی. فقط از همین یه راهه که می‌تونی زن خوش‌بختی بشی.

آن‌گوستی‌یاس

‌اما، مادر، فکر می‌کنم پپه خیلی چیزها رو از من پنهون می‌کنه.

برناردا

سعی نکن ازش چیزی بیرون بکشی. به‌پرس و واپرس هم نگیرش. از همه مهم‌تر این‌که هیچ‌وقت نذار اشکتو ببینه.

آن‌گوستی‌یاس

‌باید احساس کنم خوش‌بختم، اما نیستم.

برناردا

همیشه همین طوره.

آن‌گوستی‌یاس

‌گاهی شبا که خوب تو نخش میرم قیافه‌ش اون‌ورِ آهن‌بندیِ پنجره تار می‌شه. درست مث این‌که پشت ابری از گرد و خاکِ گله پنهون شده باشه.

برناردا

علتش ضعفته مادر.

آن‌گوستی‌یاس

‌شاید حق با شماس.

برناردا

امشب میاد؟

آن‌گوستی‌یاس

‌نه. با مادرش رفته شهر.

برناردا

خب. پس امشب زودتر می‌خوابیم... ماگداله‌نا!

آن‌گوستی‌یاس

‌خوابیده.

ورود آده‌لا و مارتیریو و آمه‌لیا.

 

آمه‌لیا

عجب ظلماتیه!

آده‌لا

آدم دو تا قدم جلوترشو نمی‌بینه.

مارتیریو

یکی از اون شبای باب میل دزداس. باب میل هر کی نخواد دیده بشه.

آده‌لا

اسب، درست وسط حیاط، دو قدِ معمولیش تو ظلمات سفید می‌زد.

آمه‌لیا

آره. عین یه شبح. آدمو می‌ترسوند.

آده‌لا

ستاره‌های آسمونو بگو: به درشتیِ مشتِ آدمن.

مارتیریو

از بس نگاشون کرد گردنش از درد داشت خورد می‌شد.

آده‌لا

تو خوشت نمیاد، نه؟

مارتیریو

چیزای بیرونِ این دیوارها برام مهم نیست. چیزایی که تو این چاردیواری اتفاق می‌افته برام مهمه.

آده‌لا

خود دانی.

برناردا

خودش می‌دونه. هر کی به ذوق و حالِ خودش.

آن‌گوستی‌یاس‌

خب. شب‌به‌خیر.

آده‌لا

از حالا می‌خوای بخوابی؟

آن‌گوستی‌یاس‌

آره. امشب پپه نمیاد.


 

آن‌گوستی‌یاس می‌رود.

 

آده‌لا

مادر! واسه چی وقتی برق میجه یا یه ستاره راه می‌کشه حتماً باید خوند که :
رو آسمون بالا
به لطف حق‌تعالا
اسم تو نقش بسه
بارباراBarbaraی خجسه!

 

ها مادر؟ واسه چی حتما اینو باید بخونن؟

برناردا

قدیمی‌ها خیلی چیزا می‌دونستن که امروزه ماها یادمون رفته.

آمه‌لیا

من عوض خوندن اون ذکر چشامو هم می‌ذارم که جستن برق یا راه‌کشیدنِ ستارهه‌رو نبینم.

آده‌لا

من نه. من دوس دارم همه‌ی چیزایی که سالیون درازه بی‌حرکت مونده با برق و بورق راه بیفته.

مارتیریو

آخه همه‌ی اونام که به ما مربوط نمی‌شن.

برناردا

بهتره اصلا فکرشونم نکنین.

آده‌لا

عجب شب خوشگلیه! دلم می‌خواد تا جایی که بتونم بیدار بمونم و خنکیِ شبو بچشم.

برناردا

منتها باید گرفت خوابید. ماگداله‌نا!

آمه‌لیا

چُرت اول‌شو زده.

برناردا

ماگداله‌نا!

ماگداله‌نا

(ناراحت)

بابا ولم کنین!

برناردا

برو تو جات!

ماگداله‌نا

(با خلق تنگ بلند می‌شود)

نه خیر، این‌جا راحتی به آدم حرومه!


 

غرغرکنان خارج می‌شود.

آمه‌لیا

شب‌خوش!


 

او هم خارج می‌شود.

برناردا

شما دو تام یال‌لا!

مارتیریو

چی شده که جان‌جانِ آن‌گوستی‌یاس امشب نمیاد؟

برناردا

رفته سفر.

مارتیریو

(به آده‌لا خیره می‌شود)

نه بابا!

آده‌لا

تا فردا.

خارج می‌شود. مارتیریو آبی می‌نوشد و چشم بر در خانه دوخته آهسته از صحنه می‌رود بیرون.

توضیحات بیشتر »

پرده‌ی سوم

صحنه‌ی نخست

حیاطِ پشتیِ خانه‌ی برناردا آلبا. چهار دیوار سفید که کم و بیش کبود می‌زند. شب است. دکور باید در نهایت ساده‌گی باشد. صحنه از درهای اتاق‌ها که به نور ضعیفی روشن است کسب نور می‌کند. وسط صحنه میزی هست و چراغِ نفتی حباب‌داری.
برناردا و دخترهای‌اش شام می‌خورند. پون‌چا خدمت می‌کند. پرودن‌سیا ـ زن همسایه ـ کمی دورتر از میز نشسته. پرده در سکوت بالا می‌رود. فقط صدای قاشق و چنگال شنیده می‌شود.

 

پرودن‌سیا

خب دیگه. بلن‌شم برم. خیلی نشستم. بلند می‌شود.

برناردا

حالا بمون یه خورده دیگه. هیچ وقت همدیگه‌رو نمی‌بینیم که.

پرودن‌سیا

ناقوسِ آخریِ دعای شبو زدن؟

پون‌چا

نه هنوز.

پرودن‌سیا

دوباره می‌نشیند.

برناردا

راستی از شوورت برام نگفتی ببینم درچه حاله.

پرودن‌سیا

ای. همون جوراس دیگه.

برناردا

اونم دیگه هیچ نمی‌بینیم...

پرودن‌سیا

تو که میشناسیش. از وقتی سر ارث و میراث با برادراش بگومگوش شد دیگه پاشو از در خونه بیرون نمی‌ذاره. یه نردبون تکیه داده به‌دیوارِ پشتی، واسه رفت‌واومد از اون استفاده می‌کنه.

برناردا

اونو بش می‌گن مرد!... دخترکت چه‌طوره؟

پرودن‌سیا

با اونم دیگه هیچ‌وقت دلش صاف نشد.

برناردا

حق داره وال‌لا.

پرودن‌سیا

نمی‌دونم به شما چی‌چی‌ها گفته. من که مدام خون خونمو می‌خوره.

برناردا

دختری که سرخود بار اومد دیگه دختر نیس، دشمن جونه.

پرودن‌سیا

من هم ولش کردم به امیدِ خدا. دل‌خوشیم، همین شده پناه‌بردن به‌کلیسا . تازه واسه این که بچه‌هام به‌گیسم نخندن دیگه باید از اون جارفتن هم دس‌وردارم. آخه سوِ چشام هم کم شده.


 

از پشتِ دیوار صدای نفس سنگینی به گوش می‌رسد.

 

وای! چی‌بود؟

برناردا

نریونه‌س... بستیمش بیرون، جفتک می‌پرونه به دیفار. (خطاب به دور و بری‌ها) وازش‌کنین ببرین سَرش بدین توحیاط. (با خودش) لابد گرما کلافه‌ش کرده.

پرودن‌سیا

می‌خوایین بکِشینش به مادیون؟

برناردا

اولِ صبح.

پرودن سیا

خوب تونستین چارپاهاتونو زیاد کنین.

برناردا

با هزار خرج و زحمت.

پون‌چا

(خودش را می‌اندازد وسط)

تو همه‌ی این دور و ور بهترین گله‌رو داره حیف که قیمت‌ها افت کرده.

برناردا

یه خورده دیگه عسل و پنیر برات بذارم.

پرودن‌سیا

دیگه جا ندارم.


 

صدای نفس سنگین از پشتِ دیوار.

پون‌چا

واویلا!

پرودن‌سیا

درست انگار صدا از تو سینه‌ی من میاد!


 

برناردا خشمگین بلند می‌شود:

برناردا

هر چیزو باید دوبار بتون گفت؟ گفتم سَرش بدین تو علفا غلت بزنه! سکوت.


 

انگار که با مهترش بگومگو می‌کند:

 

مادیونارو تو طویله ببندین، خودشو ـ تا دیوارا رو رو سرمون خراب نکرده ـ ول کنین!


 

برمی‌گردد طرف میز و می‌نشیند.

 

ببین چه زنده‌گی‌یی دارم! پرودن‌سیامث یه مرد جون می‌کنی‌ها! برنارداگفتی!


 

آده‌لا از سر میز بلند می‌شود.

 

چه خبره؟ تو کجا؟

آده‌لا

می‌رم... یه چیکه آب بخورم.

برناردا

(به خدمتکارها)

یکی‌تون یک کوزه آبِ خنک بیارین! (به آده‌لا) بفرما بشین!


 

آده‌لا برمی‌گردد می‌نشیند.

پرودن‌سیا

خب، عروسیِ آن‌گوستی‌یاس کیِ ؟

برناردا

پسین فردا میان خواسگاریش.

پرودن‌سیا

لابد خوش‌خوشانته دیگه.

آن‌گوستی‌یاس

‌اوه، معلومه!

آمه‌لیا

(به ماگداله‌نا)

نمکو برگردوندی!

ماگداله‌نا

از اینی که هستی بدبخت‌تر نمی‌شی.

آمه‌لیا

یه‌بند نفوس بد می‌زنه.

برناردا

بسه دیگه!

پرودن‌سیا

(به آن‌گوستی‌یاس)

حلقه برات آورده؟

آن‌گوستی‌یاس

‌آره. ایناهاش.


 

حلقه را دراز می‌کند به طرف‌اش.

پرودن‌سیا

خوشگله. سه تا مرواری... دوره‌ی ما مرواری‌رو بد می‌دونستن. می‌گفتن علامتِ اشکه.

آن‌گوستی‌یاس

‌امروزه روز معنیِ چیزها عوض شده.

آده‌لا

فکر نمی‌کنم... چیزا همیشه همون معنی‌رو که داشتن دارن. نگین حلقه‌ی نامزدی باید الماس باشه.

پون‌چا

شگونش بیش‌تره.

برناردا

حالا چه الماس چه مرواری. چیزا هرجور که معنی‌شون کنی معنی پیدا می‌کنن.

پون‌چا

یا هر چی خواستِ خدا باشه.

پرودن‌سیا

می‌گن جهیزیه‌ت خیلی عالیه!

برناردا

شونزه هزار تا برام آب خورد.

پون‌چا

(خودش را می‌اندازد وسط)

مخصوصاً گنجه‌ی آینه‌دارش حرف نداره.

پرودن‌سیا

من که تا حالا همچین چیزی ندیدم.

برناردا

دوره‌ی ماها یخدون رسم بود.

پرودن‌سیا

اصل اینه که هر چیزی بهترینش باشه.

آده‌لا

اینم چیزیه که آدم از کجا می‌دونه.

برناردا

دلیلی نداره این جوری نباشه.


 

صدای ناقوس‌ها از خیلی دور.

پرودن‌سیا

ناقوسِ آخریه. (به آن‌گوستی‌یاس در حال بلند شدن) یه‌وقت میام لباسایی رو که خریدی نشونم بدی.

آن‌گوستی‌یاس

‌هر وقت خواستین.

پرودن‌سیا

به امید خدا. شب خوش.

برناردا

خدانگه‌دار: پرودن‌سیا! پنج‌تا دخترهادست خدا به همراتون!


 

سکوت. خروج پرودن‌سیا.

برناردا

خب: شکر خدا، شامو که خوردیم...


 

همه بلند می‌شوند.

آده‌لا

من می‌رم دم در قدمی بزنم پاهام وازشه یه هوایی هم بخورم.


 

ماگداله‌نا کنار دیوار می‌نشیند به‌اش تکیه می‌دهد.

آمه‌لیا

منم بات میام.

مارتیریو

من هم.

آده‌لا

(با نفرت)

راهمو گم نمی‌کنم به خدا!

آمه‌لیا

شب، تنهایی، بهتره یکی همراش باشه.


 

همه خارج می‌شوند.

برناردا می‌نشیند.
آن‌گوستی‌یاس به تمیزکردن میز می‌پردازد.

 

برناردا

جخ یه‌بار دیگه‌م بت گفتم: دلم می‌خواد با خواهرت مارتیریو صحبت کنی.اون قضیه‌ی عکس یه شوخی بیشتر نبود. باید فراموشش کنی.

آن‌گوستی‌یاس

‌شما که می‌دونین اون منو دوس نداره.

برناردا

همه‌تون می‌دونین اون تو دلش چی می‌گذره. من دلِ هیچ‌کی‌رو سُخمه نمی‌زنم...چیزی که می‌خوام اینه که خونواده ظاهرِ خوشگلِ هماهنگی داشته باشه. حالیته؟

آن‌گوستی‌یاس

‌بله.

برناردا

همین.

ماگداله‌نا

(که دارد خواب‌اش می‌برد)

از این گذشته، تو که دیگه به همین زودی‌ها رفتنی هستی... (خواب‌اش می‌برد.)

آن‌گوستی‌یاس

‌اون قدرام نزدیک به نظرم نمیاد.

برناردا

دیشب اختلاط‌تون کی تموم شد؟

آن‌گوستی‌یاس

‌نیم ساعت از نصف شب گذشته.

برناردا

چی‌هامی‌گفت پپه؟

آن‌گوستی‌یاس

‌حس می‌کردم حواسش جمع نیست. یعنی همیشه وقتی با من اختلاط می‌کنه انگار فکرش یه جای دیگه‌س. وقتی هم ازش می‌پرسم چشه، می‌گه: ما مردا فکر و خیالای خودمونو داریم!.

برناردا

دِ همین دیگه! چرا باید همچین چیزی ازش بپرسی؟ تازه، وقتی عروسی کردین که دیگه اصلاً! اگه حرف زد باش حرف می‌زنی، اگه نگات کرد تو هم نگاش می‌کنی. فقط از همین یه راهه که می‌تونی زن خوش‌بختی بشی.

آن‌گوستی‌یاس

‌اما، مادر، فکر می‌کنم پپه خیلی چیزها رو از من پنهون می‌کنه.

برناردا

سعی نکن ازش چیزی بیرون بکشی. به‌پرس و واپرس هم نگیرش. از همه مهم‌تر این‌که هیچ‌وقت نذار اشکتو ببینه.

آن‌گوستی‌یاس

‌باید احساس کنم خوش‌بختم، اما نیستم.

برناردا

همیشه همین طوره.

آن‌گوستی‌یاس

‌گاهی شبا که خوب تو نخش میرم قیافه‌ش اون‌ورِ آهن‌بندیِ پنجره تار می‌شه. درست مث این‌که پشت ابری از گرد و خاکِ گله پنهون شده باشه.

برناردا

علتش ضعفته مادر.

آن‌گوستی‌یاس

‌شاید حق با شماس.

برناردا

امشب میاد؟

آن‌گوستی‌یاس

‌نه. با مادرش رفته شهر.

برناردا

خب. پس امشب زودتر می‌خوابیم... ماگداله‌نا!

آن‌گوستی‌یاس

‌خوابیده.

ورود آده‌لا و مارتیریو و آمه‌لیا.

 

آمه‌لیا

عجب ظلماتیه!

آده‌لا

آدم دو تا قدم جلوترشو نمی‌بینه.

مارتیریو

یکی از اون شبای باب میل دزداس. باب میل هر کی نخواد دیده بشه.

آده‌لا

اسب، درست وسط حیاط، دو قدِ معمولیش تو ظلمات سفید می‌زد.

آمه‌لیا

آره. عین یه شبح. آدمو می‌ترسوند.

آده‌لا

ستاره‌های آسمونو بگو: به درشتیِ مشتِ آدمن.

مارتیریو

از بس نگاشون کرد گردنش از درد داشت خورد می‌شد.

آده‌لا

تو خوشت نمیاد، نه؟

مارتیریو

چیزای بیرونِ این دیوارها برام مهم نیست. چیزایی که تو این چاردیواری اتفاق می‌افته برام مهمه.

آده‌لا

خود دانی.

برناردا

خودش می‌دونه. هر کی به ذوق و حالِ خودش.

آن‌گوستی‌یاس‌

خب. شب‌به‌خیر.

آده‌لا

از حالا می‌خوای بخوابی؟

آن‌گوستی‌یاس‌

آره. امشب پپه نمیاد.


 

آن‌گوستی‌یاس می‌رود.

 

آده‌لا

مادر! واسه چی وقتی برق میجه یا یه ستاره راه می‌کشه حتماً باید خوند که :
رو آسمون بالا
به لطف حق‌تعالا
اسم تو نقش بسه
بارباراBarbaraی خجسه!

 

ها مادر؟ واسه چی حتما اینو باید بخونن؟

برناردا

قدیمی‌ها خیلی چیزا می‌دونستن که امروزه ماها یادمون رفته.

آمه‌لیا

من عوض خوندن اون ذکر چشامو هم می‌ذارم که جستن برق یا راه‌کشیدنِ ستارهه‌رو نبینم.

آده‌لا

من نه. من دوس دارم همه‌ی چیزایی که سالیون درازه بی‌حرکت مونده با برق و بورق راه بیفته.

مارتیریو

آخه همه‌ی اونام که به ما مربوط نمی‌شن.

برناردا

بهتره اصلا فکرشونم نکنین.

آده‌لا

عجب شب خوشگلیه! دلم می‌خواد تا جایی که بتونم بیدار بمونم و خنکیِ شبو بچشم.

برناردا

منتها باید گرفت خوابید. ماگداله‌نا!

آمه‌لیا

چُرت اول‌شو زده.

برناردا

ماگداله‌نا!

ماگداله‌نا

(ناراحت)

بابا ولم کنین!

برناردا

برو تو جات!

ماگداله‌نا

(با خلق تنگ بلند می‌شود)

نه خیر، این‌جا راحتی به آدم حرومه!


 

غرغرکنان خارج می‌شود.

آمه‌لیا

شب‌خوش!


 

او هم خارج می‌شود.

برناردا

شما دو تام یال‌لا!

مارتیریو

چی شده که جان‌جانِ آن‌گوستی‌یاس امشب نمیاد؟

برناردا

رفته سفر.

مارتیریو

(به آده‌لا خیره می‌شود)

نه بابا!

آده‌لا

تا فردا.

خارج می‌شود. مارتیریو آبی می‌نوشد و چشم بر در خانه دوخته آهسته از صحنه می‌رود بیرون.

توضیحات بیشتر »

یرما-پرده‌ی اول

پرده‌ی اول

یرما به معنیِ بی بار و بر، بی‌ثمر، بایر و سترون است.

صحنه‌ی نخست.

پرده که باز می‌شود یرما روی صندلی خوابیده. گلدوزی‌اش روی پای اوست. نور تند رویا بر صحنه حاکم است. چوپانی نوک پنجه وارد می‌شود. بچه‌ی سفیدپوشی به بغل دارد و نگاه‌اش را به یرما می‌دوزد . با خروج او صحنه را نور شادِ بهاری فرامی‌گیرد و یرما بیدار می‌شود .

ترانه

(از پشت صحنه)

واسه‌ی بچه که لالاش میاد
میون کِشت ننو می‌بندیم
ننویی خوشگل و رنگین و بزرگ
زیر اون خَف می‌کنیم می‌خندیم.

یرما

خوآن! کجایی؟ ... خوآن !

خوآن

‌اومدم .

یرما

وَقتشه.

خوآن

‌ورزاها رد شدن ؟

یرما

آره.

خوآن

‌خُب پس، خدافظ ...

می‌خواهد برود .

یرما

یه لیوان شیر نمی‌خوای ؟

خوآن

‌واسه چی ؟

یرما

آخه خیلی کار می‌کنی، باید بنیه داشته باشی، نه ؟

خوآن

‌مردای استخونی مثِ فولاد سختن.

یرما

نه تو! وقتی با هم عروسی کردیم پاک یه جور دیگه بودی. حالا رنگ و روت چنون پریده‌س که پنداری اصلا" آفتاب بت نمی‌خوره. دلم می‌خواد ببینم تو رودخونه شنو می‌کنی و وقتایی که آبِ بارون چیکه می‌کنه بالا پشت‌بوم می‌ری. تو این دو سالی که از عروسیمون گذشته تو روز به روز گرفته‌تر و هفته به هفته لاغرتر شدی.

خوآن

تموم شد؟

بلند می‌شود.

یرما

اوقات تلخی نکن. اگه خودم ناخوش بودم دلم می‌خواست تو بم برسی ... دلم می‌خواس بگی : زنم ناخوش‌احواله، دارم این بره رو می‌برم بُکُشم یه کباب حسابی بش برسونم. یا مثلا" : زنم حالش خوب نیس، چربیِ این مرغو واسه سرفه‌ی اون می‌خوام. این پوست بره‌رو براش می‌برم تا پاهاش تو برف یخ نکنه. ــ خلاصه، اگه این جوری تا می‌کنم واسه اینه که دوس دارم با خودم هم همین‌جور تا کنن .

خوآن

‌ممنونتم یرما.

یرما

گیرم تو که نمیذاری من بت برسم .

خوآن

‌چون من چیزیم نیس . همه‌ش فکر و خیالاتیه که تو واسه خودت می‌کنی . من زیادی کار می‌کنم و خب البته هر سالی که می‌گذره از سال پیش شیکسه‌تر و پیرتر می‌شم.

یرما

واسه من و تو همه‌ی سال‌ها مث همن.

خوآن

(خندان)

معلومه. مث همن و آروم . کار و بار خوبه و بچه هم نداریم که تو دردسرمون بندازه.

یرما

ما بچه نداریم ... خوآن !

خوآن

‌چیه ؟

یرما

من تورو دوس دارم یا نه ؟

خوآن

‌البته که داری، منظور ؟

یرما

من دخترایی رو می‌شناسم که بار اول پیش از رفتن تو رختخواب شووراشون لرزه و گریه امونشونو بریده. می‌خوام بدونم بار اولی که من با تو خوابیدم همچین چیزی ازم دیدی؟... خودت بگو: مگه من وقتی می‌خواستیم بریم تو رختخواب مث بلبل چهچه نمی‌زدم؟ مگه نگفتم این ملافه‌ها چه بوی سیبی می‌دن ؟

خوآن

‌آره، همینو گفتی .

یرما

مگه مادرم از این که دید من از ترکش غصه‌ام نیست گریه نکرد؟ راستش اینه که هیچ‌دختری تو عروسیش مث من با دُمبش گردو نشکسته بود ... با وجود این ...

خوآن

‌تورو خدا... بسه دیگه، مدام اینو تکرار می‌کنی!

یرما

نه ! نمی‌خوام چیزایی رو که از این و اون شنیدی واسه من بگی. با چشم‌های خودم می‌بینم که همه‌ش یاوه‌س. بارون سنگ‌ها رو نرم می‌کنه. از شنزار علف‌هایی در میاره که آدما می‌گن به درد هیچ کوفتی نمی‌خوره اما من گلبرگ‌های زردشونو می‌بینم که تو باد می‌رقصن ...

خوآن

‌باید امیدوار بود.

یرما

آره ... و باید خواست .

یرما شوهرش را در آغوش می‌فشارد و می‌بوسد.

خوآن

‌هر وقت چیزی لازم داشتی بگو خودم برات بیارم. می‌دونی که دلم نمی‌خواد پاتو از خونه بذاری بیرون .

یرما

من که هيچ‌وقت از خونه بیرون نمی‌رم.

خوآن

(خندان)

هیج جا واسه‌ت از خونه بهتر نیست .

یرما

معلومه .

خوآن

‌کوچه مالِ اوناییه که کار و زنده‌گی ندارن .

یرما

(گرفته)

آره.

خوآن می‌رود.
یرما می‌رود سراغ کارِ خیاطی‌اش. دستی روی شکم‌اش می‌کشد. بازوهای‌اش را با خمیازه‌یی پُر کش و قوس به دو طرف باز می‌کند و می‌نشیند پشتِ کار خیاطی‌اش .

 

ازکجا میای جون جیگر ، بچه‌ی‌ناز ؟
ازنوک اون کوه دراز
چی‌چی می‌جوری،
گُل پسر قند و عسل
پیرن گرمت، تو بغل.
سرشاخه‌های آفتابی
فواره‌های مهتابی .
 

سوزن‌اش را نخ می‌کند .

 

هاپو تو حیاط واق می‌کنه
باد درو چارتاق می‌کنه
توتوئه تو باغ ورمی‌زنه
ماه موهاشو فر می‌زنه .
سرشاخه‌های آفتابی
ف

توضیحات بیشتر »