قالب وردپرس درنا توس

گشت و گذاری در آثار شاملو

هایكوُ و شعر ذِن‏‌رین

ذِن‌‌‌‌‌رین‌‌‌‌كوُشوو  كتابی است گردآورده‌‌‌‌ی اِی‌‌‌‌چوْ . جُنگ یا مجموعه‌‌‌‌ی سخنان كوتاهی است كه از كتاب‌‌‌‌های گوناگون فراهم ‌‌‌‌آمده و دربردارنده‌‌‌‌ی نوشته‌‌‌‌هایی از ذِن، از سوترههای بودایی، از نوشته‌‌‌‌های كنفوسیوسی، مثل لیوُن یوُ یا سخنان  كُنفوسیوس، از آثار فیلسوفان دائوی، و از شعرهای شاعرانی چون توْئن‌‌‌‌می، توهو، ریتای‌‌‌‌هاكوُ، هاكوُراكوُتن، و دیگران.
رهروان ژاپنی در دیرهای ذِن، هم در گذشته و هم امروز، این جُنگ را بسیار می‌‌‌‌خوانند و به‌‌‌‌ كار می‌‌‌‌برند. این رهروان هر سخنی را كه به نظرشان گشاینده‌‌‌‌ی مشكلی یا كُوانی koan است ــ كه استاد به آن‌‌‌‌ها داده ــ انتخاب‌‌‌‌می‌‌‌‌كنند. حتّا نگاهِ كوتاه و گذرایی به ترجمه‌‌‌‌ی نمونه‌‌‌‌هایی از این مجموعه ارتباط عمیق هایكوُ را با آن‌‌‌‌ها نشان‌‌‌‌می‌‌‌‌دهد:

توضیحات بیشتر »

رِن‏گا

از دیر زمان در ادبیات ژاپنی دوگونه شعر هجایی بوده‌‌ است، شعرهای بلند و شعرهای كوتاه كه واكا یا تانْ‌‌كا  خوانده‌‌می‌‌شود. در آغاز عصر میلادی، شعرهای كوتاه را دو شاعر با هم می‌‌ساختند، یكی ۵، ۷، ۵ هجا را و دیگری ۷، ۷ هجا را. بعدها در قرن چهاردهم میلادی از چهارده هجای آخری تان‌‌كا، «هایكوُ» به ‌‌وجود آمد. در دفتر هشتم مان‌‌یوْـ شوو نمونه‌‌هایی از این گونه شعرهای كوتاهِ زنجیری آورده شده‌‌ است. شعرهای زنجیری بلند، در بخش آخر دوره‌‌ی هِی‌‌آن (۷۸۱-۱۱۸۴) پیدا شد، و در بخش نخست دوره‌‌ی كاماكوُرا (۱۱۸۶-۱۳۳۹) رواج یافت. دو مكتب پیدا شد، یكی جدّی یا اوُشینا و دیگری طنزآمیز یا موُشینا. مكتب موشینا نامهای‌‌كای رِن‌‌گا، یا های‌‌كای را، كه به معنای شعرهای زنجیری طنزآمیز است، به ساخته‌‌های خود داد، و این كلمه درباره‌‌ی هر گونه شعر و تمرین‌‌های شاعرانه‌‌ی از این نوع به ‌‌كار برده ‌‌می‌‌شد. دو شاعر، یكی سوْكان (۱۴۶۵-۱۵۵۳) و دیگری موری‌‌تاكه (۱۴۷۳-۱۵۴۹) پدید آورندگان های‌‌كای رِن‌‌گا هستند كه این خود خاستگاهِ بی‌‌واسطه‌‌ی هایكوُ است. لغت «هایكوُ» تركیب های‌‌كای و هوكّوُ است، كه نخستین شعر از شعرهای زنجیری بلند است. گاهی های‌‌كای در معنای هایكوُ به ‌‌كار برده ‌‌می‌‌شود، و برخی هم هنوز هوكّوُ را به ‌‌كار می‌‌برند.

توضیحات بیشتر »

اصطلاحات فنّی


هایكوُ،هایكوُ اصطلاحات فنّی فراوانی دارد كه تعریف و توضیح آن‌‌‌‌‌‌ها دشوار است، چرا كه به روابط ظریف یا حالات پیچیده‌‌‌‌‌‌ی جان اشاره‌‌‌‌‌‌می‌‌‌‌‌‌كند. از سوی دیگر، خود لغات از نظر معنا تغییر كرده و معنایی كه امروزه دارد متفاوت از معنای صد یا هزار سال پیش آن‌‌‌‌‌‌هاست.
پیش از این با اصطلاحاتی چون سابی، وابی ، و یووگِن  آشناشده ‌‌‌‌‌‌ایم. اینك چند اصطلاح مهم دیگر.

توضیحات بیشتر »

هایكوُ شعر ژاپنی

شعری از این‌‏دست اگر برآنی كه بگویی،
نخست باید جانی از این‌دست را در خور باشی؛
نقشی بدین‏ گونه اگر بر آنی كه بنگاری،
نخست باید نقشی از این‌گونه را اندر یابی. (*)


(*) ئیشّوو میوُرا و روُث فوُلر ساساكی، ذن كوان، ص ۱۱۸.

توضیحات بیشتر »

سوْگی

راهِ كوهستانی:
غازهای وحشی در ابرها
     و آوازِ اردك‌‌‌های كاكُلی در دره‌ی تنگ.

[پنداری كوره‌‌‌ راهِ كوهستانی این احساس را در آدمی بوجود می‌‌‌آورد كه در فاصله‌‌‌یی یكسان از آسمان و زمین ایستاده ‌‌‌است: نه زمینی زمینی است، و نه آسمانی آسمانی. یا در این نقطه می‌‌‌تواند پیوند مشهودی میان زمین و آسمان باشد. به سخن دیگر: این پیوند جاودانه ‌‌‌است، گیرم برای درك آن می‌‌‌باید به نقطه‌‌‌یی در میان راه صعود كرد.]

توضیحات بیشتر »

سوْكان

سال به پایان می‏رسد.
هیچ‏كس
     چیزی به من نمی‏دهد امشب.

در پایان سال، به خانه‏ی خالی خود نگاه كرد و این هایكوُ را نوشت.

بسا كه از سرما افسرده ‏باشی،
امّا خود را به آتش گرم ‏مكن
     بودای برفین!

[كودكان، به برف، تندیسی از بودا ساخته‏اند. بودا، فرزانگی است و برف، پاكی.
تن عریان است و پوشش می‏طلبد، گرسنه است و سیری می‏جوید، تشنه است و آب می‏خواهد، تنها است و به ‏دنبال جفت می‏گردد، و به یك تعبیر دیگر: از سرما افسرده ‏است و به آتش نیاز دارد. خواست‏های غریزی و نیازهای نهادی انسان، همه از اینگونه است.
امّا تو پاكی، تو ساخته از برفی. و اگر می‏خواهی همان بمانی كه هستی، باید از ارضای غرایز، از برآوردن خواهش‏های نفسانی خود بپرهیزی. آتش تو را آب خواهد كرد، بودای برفین!- و چون آب شدی دیگر نه بودا خواهی‏ ماند، و نه پاك.
این شعر را تعبیر دیگری، نیز، هست:
هراس بودای برفین از سرما، بدین گمان خطا كه مرگ از آن طریق خواهد رسید؛ و در نتیجه به آتش پناهیدن، چیزی كه لاجرم مرگ را احضار و بودا (یا، بیدار) بودن را انكار می‏كند.]
این شعر سرشار از طنزی نیرومندِ خاصّ ذِن و هایكوُ است. سوْكان از آن شاعرانی است كه میان هایكوُ و طنز رابطه‏یی بنیادی برقرار كرده‏ است:

دست به زمین می‏نهد غوك،
به احترام می‏خوانَد
     شعرش را.

حالت شعرخوانی شاعران را در دربارهای ژاپن كهن، با آن جامه‏ی خاصّ (كامی‏شی‏مو) مجسّم نمی‏كند؟
در دیباچه‏ی كوكین‏شوو  آمده‏است:
«بلبلی كه درمیان گل‏ها آواز می‏خواند، غوكی كه در آب مسكن دارد ــ آیا اینان سرایندگان شعر نیستند؟»
شعر سوْكان طنزی است درباره‏ی غوك، با اینهمه چیزی از غوك واقعی، چیزی از سرشت ذاتی آن را در خود دارد.

سرد است باد،
و از كاغذینْ پرده‏ی پاره
     ماهِ نیمه‏ی میزان.
 
بودا نیز نزاع خواهد كرد
- تو این را می‏باید بدانی!-
دانای شاكیه خویشتن‏دار نمی‏تواند بود.

اَمیدا  شمشیر می‏كشد
و آهیخته نگه‏ می‏دارد.

[نادرست است اگر گمان‏كنیم كه فرزانه در همه حالی از جنگ و ستیز پرهیز می‏كند؛ كه گهگاه، به ‏جنگ‏ برخاستن فرمان كمال فرزانگی است.]
سوْكان با كلمه‏ی yo به معنای «جان» و yoÎ به معنای كار، بازی ‏كرده ‏است.

«آیا تندیسِ اصلی را
بر محراب نهاده‏اند؟»
     چنین بانگ برمی‏دارد كوكو.
 
دسته‏یی
برماه،
     و چه بادزنِ باشكوهی!

و این شعر مرگ اوست:

اگرت یكی باز پرسد
«سوْكان را چه پیشامده‏است؟»
بگوی
«كاری را
به جهان دیگر رفته!»

این شعرِ مرگ، هایكوُ نیست بلكه كیوكا است، و همان طنزی كه پیش از این از آن سخن ‏رفت اینجا نیز احساس ‏می‏شود.

توضیحات بیشتر »