قالب وردپرس درنا توس

گشت و گذاری در آثار شاملو

صدای ما: شعرهای احمد شاملو، موسیقی از اسفندیار منفردزاده

 

ــ تو کجایی؟
در گستره‌ی بی‌مرزِ این جهان
تو کجایی؟

ــ من در دورترین جای جهان ایستاده‌ام:
کنارِ تو.


ــ تو کجایی؟
در گستره‌ی ناپاکِ این جهان
تو کجایی؟

ــ من در پاک‌ترین مُقامِ جهان ایستاده‌ام:
بر سبزه‌شورِ این رودِ بزرگ که می‌سُراید
برای تو.


دیِ ۱۳۵۷
لندن

 

 

بشنوید:

صدای شاملو را از این آدرس دانلود کنید.

توضیحات بیشتر »

به نام ما، به کام دیگران…

 من در هفتم مه ۱۹۳۷ در سیگلو۲۰ به دنیا آمدم. سه ساله که بودم به پولاکایو رفتیم و دیگر تا بیست سالگی همان جا ماندم. از انصاف به دور است که سرگذشت خودم را بگویم و از آن دهکده که بسیار به‌اش مدیونم اسمی به زبان نیارم. من آن جا را جزیی از زندگی خودم می‌دانم. هم پولاکایو و هم سیگلو۲۰ تو قلب من جای مهمی دارند. پولاکایو را به این دلیل که درکودکی مرا پناه داد و من خوش‌ترین سال‌های عمرم را آن جا گذراندم. آخر، آدمیزاد تا وقتی بچه است همین قدر که تکه نانی گیر بیاورد وصله‌ی شکمش کند و شندره پاره‌یی داشته باشد که تنش را از سرما بپوشاند احساس نیک‌بختی می‌کند. بچه ها راست راستی به واقعیتی که توش می‌لولند چندان توجهی ندارند.
پولاکایو، در بخش پتسی از استان کیخاروست و چهارهزار متری از سطح دریا ارتفاع دارد. منطقه‌ی معدنی مبارز و جنگاوری‌ست که در انقلاب نهم آوریل ۵۲ هم به طور فعال شرکت داشت (۱) و نیروهای دولتی اویونی را خلع سلاح کرد. البته هرچند همین جوشش انقلابی طبقه‌ی کارگر دلیل اصلی بستن معدن شد، دهکده به علت اراده‌ی آهنین پسران و دخترانش هم‌چنان زنده ماند. دشمنان خلق، این دهکده را به شهرکی صنعتی تبدیل کرده‌اند و حالا در آن کارخانه‌های پشم و میخ سازی و ریخته‌گری به وجود آورده‌اند که به جای خود بسیار مهم است، اما شهرک که پیش از این دوهزار کارگر داشت، امروزه فقط حدود چهارصد کارگر دارد.
مادرم از شهر اروئو بود و پدرم سرخ‌پوست. اما دیگر نمی‌دانم کچوآ بود یا آیمارا، چون که به این هردوتا زبان خیلی خوب و خیلی درست صحبت می‌کرد. فقط اینش را می‌دانم که متولد دهات تولدو بود. والدینم همدیگر را خیلی می‌خواستند. اما پدرم افتاد تو خط فعالیت‌های سیاسی. از رهبران اتحادیه بود و به همین دلیل چه بدبختی‌ها کشید. هم او و هم ما.
کار سیاسی‌ش را پیش از آن که زن بگیرد شروع کرده بود. حتا مزه‌ی زندان را هم پیش از ازدواج چشیده بود. در ده درس خوانده بود و در معدن هم پشتش را ول نکرد. از جنگ هم کلی چیزها یاد گرفت. جنگ چاکو (۲) را می‌گویم. آنجا سلاح به دست جنگید و اولین چیزی که فهمید این بود که بولیوی احتیاج به یک حزب چپ دارد، و همین که MNR  تشکیل شد عضوش شد.
دولت پدرم را که رهبر سیاسی و رهبر اتحادیه بود اول به جزیره‌ی کوآتی - تو دریاچه‌ی تیتی کاکا - و بعد به کوراهوآرا در کارانکاس تبعید کرد. از تبعید که برگشت، آمد به سیگلو۲۰ و در آن جا دوباره توقیف شد، از کار بیکارش کردند و به عنوان تبعیدی فرستادندش به پولا کایو، گفتند: «بگذار همانجا از سرما بمیرد.» - آخر پولاکایو زمهریر است. آن جا هیچ جور کاری به پدرم ندادند، نه تو معدن نه جای دیگر، چون اسمش تو لیست سیاه بود. سال ۱۹۴۰ بود. پدرم بود و مادرم و من و خواهر شیر خوره‌ام، و یک چنین روزگاری!
خوشبختانه حرفه‌ی آزاد پدرم خیاطی بود و شروع به کار کرد. اما درآمد بخور نمیری داشت و نان به نانمان نمی‌رسید. برای آن که کسب و کار خوبی راه بیندازد مایه دست می‌خواست تا خیاط‌خانه‌ی آبرومندی علم کند. یکبار که برای رفع عیب و ایراد لباس یکی از افسرها به منزلش رفته بود افسره برایش جور کرد که وارد نیروی پلیس معدن بشود. اونیفورمی به‌اش دادند و قبولش کردند، گیرم آنجا هم ازش به عنوان خیاط‌باشی کار می‌کشیدند. گاهی لباسی به‌اش می‌دادند که می‌بایست سه روزه قالش را بکند. آن وقت پدرم مجبور می‌شد شب و روز بچسبد به کار و سوزن بزند تا بتواند سروقت تحویلش بدهد. ولی چی؟ فکر می‌کنی دو پول سیاه اضافه دستمزد به‌اش می‌دادند؟ کارش کار سگ بود. حقوقش حقوق فزنات یک پاسبان فلک زده. آه که چه روزگار سختی داشتیم! مادرم هم ناگزیر می‌شد کمک حال او. یک چیزهایی را برایش می‌دوخت، کوک می‌زد یا پس دوزی می‌کرد. همیشه تنگ دل او مشغول کار بود و علی‌رغم همه چیز، یادم می‌آید که ما چقدر هم دیگر را دوست می‌داشتیم. جانمان برای هم در می‌رفت و با آن تنگدستی و نداری چه قدر احساس خوشبختی می‌کردیم.
نمی دانم بعد از آن که به پولاکایو رفتیم پدرم باز هم درگیر کار سیاسی بود یا نه، اما تازه مادرم یک خواهر کوچولوی دیگر برامان زاییده بود که، ناگهان پدرم غیبش زد. سال ۱۹۴۷ بود، یعنی همان سالی که زدند پرزیدنت ویاروئل را کشتند. یک روز یکشنبه بود که ما خبرش را شنیدیم. مادر هنوز تو رختخواب زایمان بود: هیچ وقت یادم نمی‌رود که شب، نظامی‌ها بی‌خبر ریختند تو خانه‌مان، هرچه را که بود و نبود به هم ریختند و همه‌چیز و همه‌جا را گشتند. سوراخ سمبه‌ای نماند که توش سر نکشند. حتا طفلکی مادرم را هم با آن حالی که داشت از تو رختخواب کشیدند بیرون، بی‌انصاف‌ها هر چه را داشتیم - مثلن یک دو کیلو برنج و آرد یا یکی دو مشت رشته - خوب، هرچه بود همان را هم نتوانستند به ما ببینند: همه را با هم قاطی کردند و ریختند رو زمین. می‌دانی؟ حتا سعی کردند با حقه‌بازی از من هم که سن و سال چندانی نداشتم زیر پا کشی کنند. به‌ام گفتند اگر بهشان راستش را بگویم که اسلحه‌یی تو خانه دیده‌ام یا نه به‌ام شیرینی و شکلات کشی می‌دهند. آن موقع من همه‌اش ده سالم بود و تازه گذاشته بودندم مدرسه. آخر تا پیش از آن به اندازه‌ی کافی پول نداشتیم و دستمان به دهنمان نمی‌رسید.
باری، پدرم تا مدت درازی غیبش زد و مادرم هرجا را که به عقلش می‌رسید پی او از پاشنه در کرد، تا این که بالاخره آب‌ها از آسیاب افتاد و پس از چند ماه نگرانی و دلهره‌ی کشنده دوباره برگشت پیش ما. گویا چندتا از کامپان‌یه‌روها درست سر بزنگاه شست‌شان خبردار شده بود و به موقع درش برده بودند.
خلاصه، دوباره اوضاع و احوال عادی شد، پدرم برگشت سر کارش و من هم توانستم مدرسه‌ام را بروم. اما از آنجایی که برای ما مردم زحمتکش باید از در و دیوار بدبختی ببارد، مادرم که پا به ماه بود و انتظار بچه‌ی ششمش را می‌کشید به خاطر سختی‌هایی که برش آمده بود و لطمه‌های جوراجوری که خورده بود ناگهان از پا در آمد. ناخوش سخت شد، یک کله افتاد و سرش را گذاشت زمین، و پنج تا دختر بچه‌ی قدونیم‌قد یتیم و بی‌باعث‌وبانی را به امید خدا گذاشت که من بزرگترین‌شان بودم. خوب، چاره چی بود؟ می‌بایست هر جور شده از خواهرهای کوچکم نگهداری کنم. ناچار دور درس و مشق و مدرسه را قلم گرفتم تا بتوانم بار آن زندگی وحشتناک را به دوش بکشم.
پدرم که غصه‌ی مرگ زن از پا درش آورده بود، بنا کرد تا خرخره مشروب خوردن. بفهمی نفهمی پیانو و گیتاری می‌زد و بعضی‌ها این ور و آن ور به مهمانی‌هایی که می‌دادند دعوتش می‌کردند برایشان ساز بزند. این جوری شد که افتاد تو خط مشروب خوردن و مست به خانه آمدن و ما را به کتک گرفتن. ما بچه‌ها تنهای تنها بودیم، عینهو جغد سر خرابه، و هیچ که را نداشتیم. نه کس و کاری، نه قوم و خویشی، نه دوست و آشنایی، نه یار و غم‌خواری. یک وقت، سر آشغال‌ها یک خرس کوچولوی پارچه‌ای جستم که غژمه و غرق کثافت بودنش سرش را بخورد، دست و پای درست و درمانی هم نداشت. آوردمش به خانه، حسابی شستمش و هر جور که می‌شد راست و ریست کردمش. شد تنها اسباب‌بازی ما پنج تا دختر و تنها دلخوشی‌مان تو زندگی. همگی‌مان باش بازی می‌کردیم. یادم نمی‌رود که چه «اسباب‌بازی» نفرت‌انگیزی بود. اما - خوب دیگر- تنها چیزی بود که تو این دنیای بزرگ می‌توانستیم باش بازی کنیم، و اگر به‌اش دل نمی‌بستیم چه می‌کردیم؟
عید کریسمس که می‌آمد، با دل‌دل‌ها کفش پاره‌هامان را می‌گذاشتیم تو پنجره. هنوز هم دل‌های معصوم‌مان از دریافت چندتا هدیه‌ی کوچک ناامید نبود، هرچند که «گداها می‌گرفتند» و برای بچه یتیم‌هایی مثل ما هدیه مدیه خواب بود و خیال خام. بعد می‌رفتیم بیرون و دختر کوچولوهای دیگر را می‌دیدیم که با عروسک‌های قشنگشان بازی می‌کردند. دل‌مان پر می‌زد که همین بگذارند از نزدیک تماشایشان کنیم و با حسرت دستی به آن بکشیم. اما پاداشمان کت و کلفتی بود که بارمان می‌شد: «دستتو بکش کنار، توله سرخ‌پوست نکبتی»! از مطلب سر درنمی‌آوردم. نمی‌توانستم علت دشمنانه تا کردن بچه‌های دیگر را با خودمان بفهمم. این بود که ما توی یک دنیای دیگر زندگی می‌کردیم. فقط ما، و هیچ کس دیگر نه، کنج آشپزخانه با خودمان بازی می‌کردیم، برای هم قصه می‌گفتیم و با هم آواز می‌خواندیم.
مادرم شبی که داشت می‌مرد پدرم را صدا کرد ازش قول گرفت که هرگز دوباره درگیر فعالیت‌های سیاسی نشود. چون حس کرده بود که خودش یک پاش آن دنیاست، و ناچار فقط پدرم می‌بایست از ما نگهداری کند. به پدرم گفت: «بچه‌های ما دخترند. چراغ من که خاموش شد کی از آن‌ها سرپرستی می‌کند؟ دیگر سرت را تو هر سوراخی فرو نکن. تا همین جاش هم به اندازه‌ی کافی بدبختی و بی‌خانمانی کشیده‌ایم». - و آن وقت پدرم را واداشت قسم بخورد که دیگر تو هیچ مساله‌ای دخالت نکند.
بعد از آن دیگر پدرم فعالیت سیاسی را بوسید و گذاشت کنار، اما همیشه از کنار تماشا می‌کرد و حسرتش را می‌خورد. مثلن انقلاب ۱۹۵۲ که به ثمر رسید انگار دنیا را به‌اش دادند، اما آتش به جگرش بود که چرا نباید جزو آن‌هایی باشد که برای دیدن پرزیدنت پازاستن سورو می‌رفتند.
من دختر عقل برسی بودم و می‌فهمیدم که آن چه مانع فعالیت سیاسی او شد، وجود ماها است. البته او به کلی هم از شرکت در فعالیت‌ها یا کمک به دیگران در فهم و درک مسائل دست نکشیده بود. با دیگران در خانه گروهی تشکیل داده بود، اجتماعات سیاسی راه می‌انداخت و تو کارهای سیاسی شرکت می‌کرد اما نه مثل سابق. دیگر آن جورها نبود. جلو صف نبود.
انقلاب ۱۹۵۶ در تاریخ بولیوی یک حادثه‌ی بزرگ بود. واقعن پیروزی مردم بود. اما سرنوشتش چه شد؟ - هیچ. توده‌ی مردم، طبقه‌ی زحمتکش، دهقان‌ها، برای به دست گرفتن قدرت آمادگی نداشتند و از بابت قانون و راه و چاه حکومت کردن بر یک کشور چیزی بارشان نبود. ناچار جز این چاره‌ای ندیدند که قدرت را بسپرند دست کسانی از خورده بورژواها که خودشان را دوست ما و موافق عقاید ما جا زده بودند. ما مجبور شدیم حکومت را مفت و مسلم تقدیم کنیم خدمت یک دکتر - یعنی ویکتور پازاستن سورو - و همپالکی‌هایش. خوب، گاو را به هزار زحمت پوست کندیم و پوست کندیم، به دمش که رسیدیم تحویل یک مشت قالتاقش دادیم که آنها هم، از خدا خواسته، فی‌الفور یک بورژوازی نوکیسه ساختند و یک مشت نورسیده را به نان و نوا رساندند. آستین‌ها را زدند بالا و هنوز هیچی نشده، هنوز خون انقلابی‌ها خشک نشده، شروع کردند به برچیدن و نابود کردن انقلاب و خواندن فاتحه‌اش و برچیدن ختمش. و روزگار ما کارگران و دهقانان از آن چه بود هم سیاه‌تر و رقت‌بارتر شد.
برای چه باید چنین اتفاق مسخره‌ای بیفتد؟ - برای این که همیشه‌ی خدا این فکر را تو مخ ما فرو کرده بودند که فقط کسی می‌تواند بر یک کشور حکومت کند که درس خوانده باشد، که پول داشته باشد، که دانشگاه رفته باشد. می‌بینی؟ به جای آموزش دادن مردم، آن‌ها را به شکل قازورات نگاه می‌کنند. ما آمادگی نداشتیم که خودمان قدرت را دست بگیریم، علی‌رغم این حقیقت که، بله، خود ما بودیم که انقلاب را شروع کردیم و پختیم و سر سفره آوردیم. در نتیجه، آن افراد طبقه‌ی متوسط که به‌شان اعتماد کردیم و مهارهای قدرت را تو مشت‌شان گذاشتیم، روراست در تمام زمینه‌ها به آرمان‌های طبقه‌ی زحمت‌کش خیانت کردند. مثلن گفتند معادن متعلق به مردم است و دهقان‌ها هم صاحب زمین‌هایی می‌شوند که روش عرق می‌ریزند. - درست است: اصلاحات ارضی را انجام دادند و معادن را هم ملی کردند، اما کو؟ دزد حاضر و بز حاضر. تا الانش که نه معدنچی‌ها «مالک» معادن‌اند و نه دهقان‌ها «صاحب» زمین. دریغ از یک وجبش! – تو همه کار و همه جا و همه چیز خیانت کرده‌اند. فقط برای این که چشم‌مان کور! ندیده و نفهمیده و نسنجیده، قدرت را به دست مردمی حریص و چشم و دل گرسنه دادیم.
از هر جا راه بیفتیم به این جا می‌رسیم که ما مردم، باید خودمان را برای به دست گرفتن قدرت آماده کنیم. چرا باید به چند تن انگشت شمار اجازه بدهیم که از همه‌ی منابع ثروت بولیوی استفاده کنند و تا ابد همین جور عین شتر عصاری خار بخوریم و دور خودمان چرخک بزنیم بدون این که بتوانیم آینده‌ی قابل قبولی برای بچه‌هامان فراهم کنیم؟ چرا ما باید تنها به «آرزوی چیزهای بهتر» دل‌مان را خوش کنیم، حال آن که بولیوی در اثر فداکاری‌های ما در ناز و نعمت غوطه می‌خورد؟
به این دلایل است که من معتقدم اگر انقلابی را برای آینده تدارک می‌بینیم، شعار و مضمونش فقط و فقط باید «حکومت توده‌ها، حکومت طبقه‌ی زحمتکش، حکومت کارگران و دهقانان» باشد. ما باید از پیش یقین کامل داشته باشیم خودمانیم که قدرت را به چنگ می‌آوریم، و دلیل این امر هم بسیار ساده است: ما باید قدرت را قبضه کنیم، چون فقط آنهایی که می‌دانند کندن سنگ در اعماق پر از غبار و پر از رطوبت یعنی چه، فقط آنهایی که می‌دانند عرق ریختن برای هر یک لقمه‌ی نان خالی یعنی چه، می‌توانند و حقش را دارند که قوانینی در خور شئون و شرافت انسانی وضع کنند، اجرای دقیق و وسواس‌آمیز آن قوانین را زیر نظر بگیرند و مراقب دلسوز سعادت و نیک‌بختی اکثریت عظیم مردم، یعنی توده‌های استثمار شده باشند.
من تازه امروز، با تجربیاتی که از سر گذرانده‌ام و شناختی که به دست آورده‌ام، پی می‌برم که MNR آن چیزی نبود که پدرم سراسر زندگیش را فدای به دست آوردنش کرد. مثلن هرگز فراموش نمی‌کنم که وقتی معادن بولیوی ملی شد از شادی به رقص آمد. اما با خشم و پافشاری گفت: «به عنوان خسارت یا هر چیز دیگر، کوفت‌کاری هم به بارن‌های قلع (۳) نباید بپردازند.» – و آن وقت با اعتراض، خطاب به آنهایی که در خانه‌ی ما جمع می‌شدند می‌گفت: «آخر به چه مناسبت باید به آنها غرامت بپردازیم؟» – می‌گفت به هیچ وجه نباید به آنها اجازه‌ی چنین کاری را داد.
شاید موقعی که کامپان‌یه‌روها با هم سرگرم بحث و مجادله بودند پدرم فکر می‌کرد ما خوابیده‌ایم، اما من غالب اوقات، حتا اوقاتی که درست نمی‌توانستم بفهمم جار و جنجال آنها بر سر چیست، بیدار می‌ماندم و به حرف‌هایی که گفته می‌شد گوش می‌دادم.
یک روز درآمدم ازش پرسیدم: «بابا، این موضوع غرامت چیه که تو همه‌اش می‌گی مخالفم و تو کتم نمی‌ره؟» – و پدرم، با آن که من آن موقع هنوز یک دختر بچه بودم و چیزی از سیاست حالیم نمی‌شد سعی کرد با سر هم کردن یک مشت فرض و مثل، آن را برایم توضیح بدهد. – گفت: «فرض کن من برات یه عروسک خوشگل بخرم. یکی از اون عروسکای خواب و بیدار، یا از اونایی که می‌تونن حرف بزنن یا راه برن. یکی از اون عروسکایی که تو بتونی باهاش خودتو بگیری و باهاش پز بدی و بازی کنی... خب، حالا فرض کنیم یکی اومده با هزار دوز و کلک عروسکتو ورداشته رفته، افتاده دوره و با نمایش دادن اون کلی پول به جیب زده و هر وقتم تو به‌اش گفته‌ای عروسکتو به خودت پس بده، عوض این که بگه چشم، گرفته یه فصل حسابی هم کتکت زده، که چی؟ که زورش زیاده! – و این جنگ میون تو (که حقتو می‌خوای) و اون (که حق تو رو نمیده) مدت‌ها طول کشیده و طول کشیده، تا این که بالاخره یه روز، بعد از سال‌های سال تو اون حرومزاده رو گیرش میاری، تا می‌خوره می‌زنی تو سرش، و دست آخر هم عروسکتو پس می‌گیری، و اون عروسک، دوباره برمی‌گرده پیش صاحاب اصلیش. گیرم حالا دیگه بعد از اون همه سال، اون عروسک خوشگله چیزی شده کهنه و شکسته و درب و داغون، و دیگه مثل اون وقتا که نو نو بود قشنگ و به درد خور نیست... خب، حالا خوب حواستو جمع کن: آیا تو، بعد از این که به هزار مشقت تونستی عروسکتو از چنگ اون مردک در بیاری، با این که رنگ و روش رفته و چیزی ازش باقی نمونده، باید یه پولی هم دستی به‌اش بدی؟ یعنی تو نمیدونی که نباید همچی کاری بکنی؟... ها؟ این درست عین قضیه‌ی ماس با بارن‌های قلع که با معدن‌های ما و با جون کندن‌های ما برای خودشون قصرهای یه خشت طلا یه خشت نقره درست کرده‌ن. – حالا معدن‌ها، پس از اون همه جنگ و خونریزی به مردم برگشته که صاحبای اصلی اونان. خب، اما چه اتفاقی داره می‌افته؟ - همین دولت فلان فلان شده می‌خواد پس از همه‌ی اون بچاپ بچاپ‌ها دس کنه و از جیب این ملت فقیری که تا استخون چریده شده یه چند میلیونی هم به عنوان غرامت به اون دزدای سرگردنه دستی بده. این دیگه خیلی حرفه. دارن به اونایی که این همه بدبختی و فلاکت و ویرونی برای ما ارمغون آورده‌ن یه چیزی هم باج میدن!... اون چیزی که من تو کتم نمیره و زیر بارش برو نیستم، یه همچین چیزیه.»
آن روز من خیلی به زحمت توانستم از آن چه پدرم می‌گفت سر در آورم. اما فقط امروز و از طریق تجربیات شخصی خودم است که می‌فهمم وقتی ماده‌ی ۵۳ مربوط به پرداخت غرامت‌ها منتشر شد چرا پدرم آن جور تا مغز استخوان آتش گرفت.
ملی شدن معادن، فقط معنیش سپردن آن‌ها بود به دست یک مشت مالک دیگر، تا این بار آنها از نتیجه‌ی رنج و زحمت ما پول پارو کنند. پس چیزی عوض نشده، و در واقع نه خانی آمده و نه خانی رفته. در ۱۹۴۲ و ۱۹۴۹، حکومت برای حمایت از بارن‌های قلع که غاصبان معادن بودند دو بار سیگلو۲۰ را تبدیل به کشتارگاه مردم بی‌گناه کرد. بعد از انقلاب ۱۹۵۲ که پیروزیش به آن گرانی به دست آمد، حکومت جدید هم دوبار – یک بار به سال ۶۵ و بار دوم به سال ۶۷ – چنان کشتاری در همین سیگلو۲۰ از ما کرد که صد رحمت به کفن دزد اولی!... از این گذشته، پس از به اصطلاح «ملی شدن» معادن، کار بهره‌کشی از کامپان‌یه‌روهای ما با همان ماشین‌آلات فرسوده‌ی سابق ادامه پیدا کرد و وضع، از بد هم بدتر شد. آنها هم که غم‌شان نیست، چوبش را معدنچی‌ها می‌خورند و تاوانش را ما می‌دهیم.
حالا بگو پس معدن‌ها را چرا ملی کردند.-  آنهایی که با حکومت شریک‌اند و از توبره‌ی شرکت چاق می‌شوند آدم‌های خنگی نیستند. اقتصاددان و جامعه‌شناس و قانون‌دان و همه‌چیز دانند. یعنی می‌شود آن‌ها ندانند برای این که مردم پیشرفت کنند چه طور باید برایشان کار انجام داد؟ ممکن است آنها ندانند چه جوری می‌شود بدون سرکوبی و کشتار مردم گرفتاری‌هاشان را حل کرد؟ - البته که می‌دانند. چه‌طور می‌شود ندانند؟ گیرم موضوع این است که آنها مشتی افراد خودفروخته‌اند، و اگر فساد تا مغز استخوان‌شان رسوخ کرده دلیل عمده‌اش این است که جوشان از آخور دیگران تامین می‌شود.
باری، در ۱۹۴۵، مدرسه‌ها که باز شد، جور به جور گرفتاری جلو درس خواندن من بود. یکیش این که خانه‌ی ما یک آلونک فسقلی بود. بدون حیاط و بدون یورت. نه جایی داشتیم که بچه‌ها را بریزیم توش برای خودشان بازی کنند، نه کسی را داشتیم که بگذاریم‌شان پیش او. ناچار راه افتادم رفتم پیش مدیر مدرسه باهاش صحبت کردم، وقتی دید آن جور مشتاق ادامه‌ی درس‌ام به‌ام اجازه داد که خواهر کوچولوهایم را هم با خودم بیارم به مدرسه. مدرسه صبح و بعدازظهر بود، و من چاره‌ای جز این نداشتم که همه چیز را با هم قاتی کنم: خانه و مدرسه را. خواهر کوچکه را بغل می‌کردم و آن یکی دیگر به دست و دامن‌ام آویزان می‌شد. مارینا بطری شیر و پستانک بچه و خرت وخورت دیگر را می آورد و خواهر کوچولوی دیگرم دفتر و دستک درس و مشقم را، و این شکلی – آتا و اوتا بلند و کوتاه -  راه می‌افتادیم  طرف مدرسه. یک سبد کوچک داشتیم که  موقع درس بچه را می‌گذاشتیم توش و هروقت عرش بلند می شد شیشه‌ی شیرش را می‌دادیم دهن‌اش. خواهرهای دیگرم هم تو کلاس پرسه می‌زدند و از این نیمکت می‌رفتند به آن نیمکت. مجبور بودم تنگ درس و مشق را همان جا تو مدرسه خرد کنم، چون که تو خانه فرصت سر خاراندن برایم باقی نمی‌ماند. می‌بایست غذا بپزم، رفت و روب کنم، به وصله پینه‌ی لباس‌ها و بشور و بمال اطوکشی هم برسم و هوای بچه‌ها را هم داشته باشم. یک دستم به این کار بود یک دستم به آن کار، یک چشمم به اجاق و دیگ بود یک چشمم به بچه‌ها. خدا می‌داند چه قدر دلم می‌خواست بازی کنم، و مثل هر دختر بچه‌ی دیگری چقدر دلم لک می‌زد که ساعتی برای خودم بگردم و بچرخم!
دوسالی به این وضع گذشت، تا بالاخره معلم‌مان از دست بچه‌ها که مدام سروصدا می‌کردند و گاهی امان همه را می‌بریدند جان به سر شد و قدغن کرد که دیگر آن‌ها را با خود به مدرسه نیارم – پول خدمتکار که چه عرض کنم، دستمزد پدرم حتا به مخارج خوراک و لباس خانواده هم نمی‌رسید. مثلن خود من همیشه تو خانه پا برهنه راه می‌رفتم و کفش‌ام را فقط برای مدرسه رفتن پا می‌کردم. هوای پولاکایو را هم که گفتم: زمهریر! – مدام پشت دست‌هایم از زور سرما ترکیده بود و از دست و پایم خون می‌آمد. لپ‌ها و لب‌هایم هم ترک می‌خورد، و ترکیدگی لپ‌هایم همیشه خونی بود. لباس کافی نداشتیم که از پس سرما برآییم.
بیچاره معلم‌مان که تقصیری نداشت. ناچار شدم بچه‌ها را مدرسه نبرم. در اتاق را قفل می‌کردم و بچه‌ها مجبور بودند بیرون بمانند. چون خانه پنجره نداشت، چهار تا دیوار بود و یک سقف و یک در، که وقتی می‌بستیش مثل گور تاریک می‌شد. اگر بچه‌ها را می‌گذاشتم آن تو و در را به روی‌شان می‌بستم از ترس زهره ترک می‌شدند. جای دیگر هم نبود بگذارمشان. آخر آن جا که ما می‌نشستیم غیر از خودمان فقط یک مرد زندگی می‌کرد که او هم سرش به کار و بدبختی خودش بود. پدرم به‌ام گفت بهتر است دور مدرسه را قلم بگیرم و از خیرش بگذرم. تا آن موقع تو کار خواندن پیشرفت کرده بودم و اگر می‌خواستم می‌توانستم پیش خودم چیز بخوانم و چیزهای دیگر یاد بگیرم، اما گوش به حرفش ندادم، رفتم مدرسه و دنبال درس خواندن را گرفتم تا این که اتفاق وحشتناکی برامان پیش آمد. یک روز در نبود من، خواهر کوچکه‌ام خاکه کاربید(۴)ی را که تو سطل آشغال بود خورد و مسموم شد. پس مانده‌ی غذایی را ریخته بودند تو سطل زباله، روی خاکه کاربیدها، و خواهر کوچکه‌ام از زور گرسنگی آن‌ها را از سطل در آورده خورده بود. عفونت روده‌ی وحشتناکی کرد و مرد. همه‌اش سه سالش بود. مرگش را تقصیر خودم می‌دانستم و بار غم دنیا به دلم بود. حتا پدرم بم گفت: «اگر تو خانه پیش بچه‌ها مانده بودی این وضع پیش نمی‌آمد.» – طفلکی را از وقتی به دنیا آمد خودم زیر بال گرفته بودم و تروخشکش کرده بودم.  مرگش جگرم را سوزاند.
از آن به بعد بیش‌تر مواظب بچه‌ها بودم. وقتی هوا سرد می‌شد و چیزی نبود که بچه‌ها را باش بپوشانم لباس کهنه‌های پدرم را می‌پیچیدم به پرو پا و شکم‌شان، بغل‌شان می‌گرفتم و سعی می‌کردم یک جوری سرشان را گرم کنم، خودم را سراپا وقف دخترها کرده بودم.
پدرم آن قدر به این در و آن در زد، تا شرکت معدن پولاکایو خانه‌ای به ما بدهد که حیاط کوچکی داشته باشد. چون آن جا که می‌نشستیم، دیگر واقعن برای‌مان امکان زندگی کردن نبود. و بالاخره مدیر شرکت که پدرم برایش لباس می‌دوخت دستور داد جایی برای‌مان زیر سر کردند که مجموعن یک اتاق بود و یک آشپزخانه که با راهرو کوچکی از هم جدا می‌شد. این بود که ما هم به اردوگاه معدن‌چی‌ها کوچ کردیم و راهرو، شد محل بازی و وقت گذراندن بچه‌ها. 

توضیحات بیشتر »

شعر روز، از مرگ…

بشنوید:

هرگز از مرگ نهراسیده‌ام
اگرچه دستانش از ابتذال شکننده‌تر بود.
هراسِ من ــ باری ــ همه از مردن در سرزمینی‌ست
که مزدِ گورکن
                از بهای آزادیِ آدمی
                                        افزون باشد.

 

 

جُستن
یافتن
و آنگاه
به اختیار برگزیدن
و از خویشتنِ خویش
بارویی پی‌افکندن ــ

 

اگر مرگ را از این همه ارزشی بیش‌تر باشد
حاشا حاشا که هرگز از مرگ هراسیده باشم.

 

دیِ ۱۳۴۱

توضیحات بیشتر »

سال‌شمار احمد شاملو

به کوشش آیدا شاملو

 

احمد شاملو ا.صبح. ا.بامداد. شاعر، نویسنده‌، پژوهشگر و مترجم
(تولد ۲۱ آذر ۱۳۰۴، مرگ ۲ مرداد ۱۳۷۹)

 

شنبه ۲۱ آذرماه ۱۳۰۴ (۱۲ دسامبر ۱۹۲۵) در شب سنگین برفی بی‌امان در خانه‌ی شماره‌ی ۱۳۴ خیابان صفی‌علیشاه تهران به دنیا ‌آمد.
نام پدر حیدر شاملو، نام مادر کوکب عراقی شاملو و نام خواهران فروغ‌الزمان، قمرالزمان، شمس‌الزمان، سرور و سودابه.
پدر افسر ارتش بود و خانواده را در مأموریت‌ها به همراه می‌برد. احمد که دومین فرزند خانواده بود دوره‌ی خردسالی تا نوجوانی را در شهرهایی چون رشت، اصفهان، مشهد، گرگان، ارومیه و نقاط دور افتاده‌یی چون زاهدان، بیرجند، خاش، طبس، بم، سمیرم، آباده، نَرماشیر، سرباز، خوسف، فورک و درمیان، دَقِ پِترگان و دشتِ نا امید ‌گذراند.

 

۱۳۱۰-۱۲ (۱۹۳۱-۳۴)
● کلاس اول و دوم دبستان در مدرسه‌ی عشایری خاش

 

۱۳۱۳-۱۴ (۱۹۳۳-۳۶)
● کلاس چهارم دبستان در مشهد

 

۱۳۱۵-۱۶ (۱۹۳۶-۳۸)
● کلاس پنجم تا ششم دبستان را در زاهدان، طبس، مشهد و سرانجام در زاهدان می‌گذراند.
● شیوه‌ی مراجعه به فرهنگ آنندراج را از نیای مادری خود (میرزا شریف‌خان) می‌آموزد و ضبط کلمات و اصطلاحات عامیانه را کم و بیش از همان زمان آغاز می‌کند.

 

۱۳۱۷-۱۸ (۱۹۳۸-۴۰)
● کلاس اول و دوم دبیرستان در بیرجند، مشهد و گرگان

 

۱۳۱۸-۱۹ (۱۹۴۰-۴۱)
● با خانواده به تهران می‌آید.
● کلاس دوم در دبیرستان شاه‌رضا

 

۱۳۱۹-۲۰ (۱۹۴۱-۴۲)
● کلاس سوم در دبیرستان ایرانشهر (چهارراه مخبرالدوله) و سپس در دبیرستان فیروز بهرام (چهارراه قوام‌السلطنه)
● به شوق آموختن دستور زبان آلمانی، تحصیل در دبیرستان فیروز بهرام را رها می‌کند و به کلاس اول هنرستان صنعتی ایران و آلمان (انتهای خیابان سوم اسفند) می‌رود.
● در خانه به آموختن زبان فرانسوی ـ زبان بین‌المللی آن زمان ـ‌ می‌پردازد. 
● به خاطر مأموریت پدر در گرگان و ترکمن‌صحرا، ناچار از تحصیل در دبیرستان صنعتی دست می‌کشد و در گرگان کلاس سوم دبیرستان را ادامه‌ می‌دهد.

 

۱۳۲۱ (۱۹۴۲-۴۳)
●مقاله‌ی ارابه‌ی زمان {انتشار در آذر ۱۳۸۲، روزنامه‌ی ایران؛ شماره‌ی۲۶۷۱} 
● به خاطر فعالیت‌های ضد متفقین در تهران بازداشت می‌شود.
● به بازداشتگاه سیاسی شهربانی در تهران و اسفند ماه به بازداشتگاه سیاسی شوروی در رشت منتقل می‌شود.

 

۱۳۲۲ (۱۹۴۳-۴۴)
● سراسر سال را در بازداشتگاه سیاسی شوروی در رشت می‌گذراند.

 

۱۳۲۳ (۱۹۴۴-۴۵)
● پس از ۲۱ ماه از زندان آزاد می‌شود، پاییز

 

۱۳۲۴ (۱۹۴۵-۴۶)
● پدر مأموریت می‌یابد به رضاییه (ارومیه) برود.
● در رضاییه چریک‌های فرقه‌ی دموکرات‌ به محل سکونت آن‌ها می‌آیند، او و پدرش را می‌برند و دو ساعت جلو جوخه‌ی اعدام چشم‌بسته نگه می‌دارند تا از فرمانده‌شان کسب تکلیف کنند.
● تحصیل را رها می‌کند، به تهران می‌آید و در کتاب‌فروشی کار می‌کند.

 

۱۳۲۵ (۱۹۴۶-۴۷)
● بخش اول شعر «ناقوس» نیما یوشیج را می‌خواند و برداشتش از شعر دگرگون می‌شود، اول فروردین در تهران
● هفته‌نامه‌ی ادیب، سردبیر: احمد شاملو، از ۱۹ بهمن

 

۱۳۲۶ (۱۹۴۷-۴۸)
● ازدواج با بانو اشرف‌الملوک اسلامیه در تهران. فرزندان: سیاوش، سیروس، سامان و ساقی
● انتشار مجموعه‌ ‌شعر آهنگ‌های فراموش ‌شده، به همت ابراهیم دیلمقانیان
●  آشنایی با مرتضا کیوان
● شعر سمفونی تاریک را می‌نویسد.

 

۱۳۲۷ (۱۹۴۸-۴۹)
● دیدار با نیما یوشیج (اواخر سال ۲۶ یا آغاز سال ۲۷)
● شعر مرغ دریا، ۲۱ شهریور          
● انتشار هفته‌نامه‌ی ادبی ـ هنری سخن نو، زیر نظر عبدالرضا ناظر و احمد شاملو، پنج شماره (دی و بهمن)
● شعر مرد مجسمه {چاپ در هفته‌نامه‌ی سخن نو؛ شماره‌ی ۵؛ ۱۰ بهمن}
● داستان کوتاه عنکبوت، مجله‌ی شمع سخن نو؛ شماره‌ی ۱
● داستان کوتاه لعنت‌زده، مجله‌ی شمع سخن نو؛ شماره‌ی ۲
● داستان کوتاه مردی که چرخ چاپ را می‌گرداند، مجله‌ی شمع سخن نو؛ شماره‌ی ۳
● داستان کوتاه آهنگی در سکوت، مجله‌ی شمع سخن نو؛ شماره‌ی ۴
● شعرهای بازگشت، کبود و در رزم زندگی

 

۱۳۲۸ (۱۹۴۹-۵۰)
● انتشار نشریه‌ی ساعت ۴ بعد از ظهر «هنر نو»، سردبیر: احمد شاملو، سه شماره، آذر و دی ‌ماه
● داستان کوتاه مردها و خیزران‌ها، نشریه‌ی هنر نو؛ شماره‌ی۱؛ ۶ آذر {سال ۱۳۵۹در مجموعه‌ی درها و دیوار بزرگ چین با نام مردها و بوریاها}
● داستان کوتاه بازگشته، نشریه‌ی هنر نو؛ شماره‌ی۲؛ ۸ دی {سال ۱۳۴۰ در شماره‌ی ۸ کتاب هفته و سال ۱۳۵۹ در مجموعه‌ی درها و دیوار بزرگ چین}
● شعرهای بهار خاموش، انتظار، خفاش شب، غبار، دیوارها

 

۱۳۲۹ (۱۹۵۰-۵۱)
● منظومه‌ی «افسانه»‌ی نیما یوشیج با مقدمه و به کوشش شاملوی جوان منتشر می‌شود.
● آشنایی با فریدون رهنما
● شعرهای برای خون و ماتیک، بیمار، طرح، رکسانا ، تئاتر
● شعر تا شکوفه‌ی سرخ یک پیراهن، مهر ماه
● هفته‌نامه‌ی روزنه، نه شماره، از ۱۸ بهمن
● شعر از شاعری به سربازی، هفته‌نامه‌ی روزنه؛ شماره‌ی ۵؛ ۳ آذر
● شعر قصیده برای انسان ماه بهمن در مرگ دکتر ارانی در زندان، بهمن ماه
● هفته‌نامه‌ی ادبی هدیه زیر نظر شاملو و  فرهنگ فروهی، از اسفند ماه
● شعر مرغ باران، ۱۸ اسفند
● ماهنامه‌‌ی علمی، دو شماره (اواخر سال ۲۹ و اوایل سال ۳۰)
● شعرهای رکسانا، طرح

 

۱۳۳۰ (۱۹۵۱-۵۲)
● مجله‌ی خواندنیها، سردبیر چپ در مقابل سردبیر راست آن مجله
● شعر سرود مردی که خودش را کشته است، ۳ تیر
● شعرهای برای شما که عشق‌تان زندگی‌ست ، با سماجت یک الماس، ۱۳ تیر
● شعر سرود بزرگ، ۱۶ تیر
● شعر بلند ۲۳، ۲۳ تیر ماه
● انتشار ‌شعر بلند ۲۳، در قطع جیبی
● شعر مرثیه برای نوروزعلی غنچه، مهر ماه
● شعر بادها، پاییز
● شعر الماس‌ها و مردمک‌ها! ۱۱ دی {سال ۱۳۳۱ چاپ در روزنامه‌ی پایگاه آزادی}
● انتشار مجموعه ‌‌شعر قطعنامه با امضای ا.صبح، به همت چوبین (فریدون رهنما)، منتخب ۴ شعر از  ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰
● شعر از زخم قلب آبایی (آمان‌جان) در شهادت آبایی دبیر ترکمن
● شعرهای رانده، سفر، صبر تلخ، گلکو، نمی‌رقصانمت چون دودی آبی رنگ...، سرگذشت، غزل بزرگ

 

۱۳۳۱ (۱۹۵۲-۵۳)
● رایزن فرهنگی سفارت مجارستان می‌شود، حدود دو سال
● شعر پیوند (در اعدام سیزده تن از سران حزب کمونیست یونان در دخمه‌های زندان آتن)، ۳ خرداد در قره‌تپه ـ گرگان
●انتشار مردی که قلبش از سنگ بود، ترجمه‌ی فصلی از رمان (۱۸۷۳) A Man of Gold اثر مور یوکایی (Mór Jókai)
● مقاله‌ی در معبر می‌مارازوچا...، روزنامه‌ی پایگاه آزادی؛ شماره‌ی ؟
● شعر ساعت اعدام (لحظه)، در اعدام سرهنگ سیامک با نه تن دیگر از نخستین گروه سازمان نظامی
● شعرهای سمفونی تاریک، حرف آخر، غزل آخرین انزوا، آواز شبانه برای کوچه‌ها، حریق سرد، شبانه (شبانه شعری چگونه...)

 

۱۳۳۲ (۱۹۵۳-۵۴)
● روزنامه‌ی آتشبار، سردبیر: احمد شاملو
● داستان منظوم ویران‌سرایی در زراسب، روزنامه‌ی آتشبار؛ ‌شماره‌ی ۹
● ترجمه‌ی داستان دیوار سنگی اثر ژرژ آمادو (نویسنده‌ی برزیلی)، مجله‌ی شیوه
● شعر مه
● شعرهای پریا، بودن و شبانه (یاران من بیایید...)
● انتشار مجموعه‌ شعر آهن‌ها و احساس به همت مشفق همدانی
● وارد حزب توده م

توضیحات بیشتر »

نوروز در زمستان، سال نو مبارک!

در آستانه‌ی سال نو، حافظ احمد شاملو را بشنوید

سالی
        نوروز
بی‌چلچله بی‌بنفشه می‌آید،
بی‌جنبشِ سردِ برگِ نارنج بر آب
بی گردشِ مُرغانه‌ی رنگین بر آینه.

 

سالی
        نوروز
بی‌گندمِ سبز و سفره می‌آید،
بی‌پیغامِ خموشِ ماهی از تُنگِ بلور
بی‌رقصِ عفیفِ شعله در مردنگی.

 

سالی
        نوروز
              همراهِ به‌درکوبی‌ مردانی
سنگینی‌ بارِ سال‌هاشان بر دوش:
تا لاله‌ی سوخته به یاد آرد باز
نامِ ممنوع‌اش را
و تاقچه‌ی گناه
                  دیگر بار
با احساسِ کتاب‌های ممنوع
تقدیس شود.

 

در معبرِ قتلِ عام
شمع‌های خاطره افروخته خواهد شد.
دروازه‌های بسته
                    به‌ناگاه
                             فراز خواهد شد
دستانِ اشتیاق
                   از دریچه‌ها دراز خواهد شد
لبانِ فراموشی
                   به خنده باز خواهد شد
و بهار
       در معبری از غریو
تا شهرِ خسته
                  پیش‌باز خواهد شد.

 

سالی
        آری
بی‌گاهان
نوروز
      چنین
             آغاز خواهد شد.

 

نوروزِ ۱۳۵۶ و پاییزِ ۱۳۷۲

آری، یک روز، شمع‌های خاطره افروخته خواهد شد.

«در معبر ِ قتل ِ عام، شمع‌های خاطره افروخته خواهد شد.» در پناه نور شمع‌ها، به خاطره‌ی عزیزانمان، به همه‌آنان که امروز و دیروز بر سینه‌ی سرد خیابان آرمیده‌اند، به شعر «نوروز در زمستان» نگاه می‌کنیم و رویای‌مان را می‌خوانیم: در دروازه‌های بسته‌ای که باز می‌شوند، در دستان اشتیاقی که از دریچه‌ها دراز می‌شوند، در لبانی فراموش که به خنده باز می‌شوند و در بهاری سبز که می‌رسد. می‌شنویم که باید شمع‌های خاطره بیافروزیم، کبوترانی باشیم که قطره‌های خون را بر بال‌هایمان حمل می‌کنیم، از اعماق تاریخی که انسان را دوشقه کرد و از هستی ساقط کرد تا ایده‌ال ناموجودی را به جای انسان برتخت بنشاند.

و زمین با انسان چنین گفت:«آن افسون‌کار به تو مي‌آموزد که عدالت از عشق والاتر است. ــ دريغا که اگر عشق به کار مي‌بود هرگز ستمي در وجود نمي‌آمد تا به عدالتي  نابه‌کارانه از آن‌دست نيازی پديد افتد. ــ آن‌گاه چشمان ِ تو را بر بسته شمشيری در کف‌ات مي‌گذارد، هم از آهني که من به تو دادم تا تيغه‌ی گاوآهن کني!
اينک گورستاني که آسمان از عدالت ساخته است!
دريغا ويران ِ بي‌حاصلي که من‌ام!»
باشد که ما به افسون کهنه‌ی آن افسون‌کار، از شهرهایمان ویرانه‌ی بی‌حاصل دیگری نسازیم.


سایت رسمی احمد شاملو، سالی سبز، سرشار از شادکامی و خوشدلی و امید برایتان آرزو می‌کند.

 

توضیحات بیشتر »

شعر روز، قصیده برای انسان ماه بهمن

تو نمی‌دانی غریوِ یک عظمت
وقتی که در شکنجه‌ی یک شکست نمی‌نالد
                                                     چه کوهی‌ست!
تو نمی‌دانی نگاهِ بی‌مژه‌ی محکومِ یک اطمینان
وقتی که در چشمِ حاکمِ یک هراس خیره می‌شود
                                                             چه دریایی‌ست!

  

تو نمی‌دانی مُردن

وقتی که انسان مرگ را شکست داده است

                                                    چه زندگی‌ست!
تو نمی‌دانی زندگی چیست، فتح چیست
تو نمی‌دانی ارانی کیست

 

و نمی‌دانی هنگامی که
گورِ او را از پوستِ خاک و استخوانِ آجُر انباشتی
و لبانت به لبخندِ آرامش شکفت
و گلویت به انفجارِ خنده‌یی ترکید،
و هنگامی که پنداشتی گوشتِ زندگیِ او را
از استخوان‌های پیکرش جدا کرده‌ای
چه‌گونه او طبلِ سُرخِ زنده‌گی‌اش را به نوا درآورد
در نبضِ زیراب
در قلبِ آبادان،
و حماسه‌ی توفانیِ شعرش را آغاز کرد
با سه دهان صد دهان هزار دهان
با سیصد هزار دهان
با قافیه‌ی خون
با کلمه‌ی انسان،
با کلمه‌ی انسان کلمه‌ی حرکت کلمه‌ی شتاب
با مارشِ فردا
که راه می‌رود
               می‌افتد برمی‌خیزد
                                    برمی‌خیزد برمی‌خیزد می‌افتد
                                                                      برمی‌خیزد برمی‌خیزد

و به‌سرعتِ انفجارِ خون در نبض
                                    گام برمی‌دارد
و راه می‌رود بر تاریخ، بر چین
بر ایران و یونان
انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها...
و که می‌دود چون خون، شتابان
در رگِ تاریخ، در رگِ ویتنام، در رگِ آبادان
انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها...
و به مانندِ سیلابه که از سدْ،      
سرریز می‌کند در مصراعِ عظیمِ تاریخ‌اش
از دیوارِ هزاران قافیه:
قافیه‌ی دزدانه
قافیه‌ی در ظلمت
قافیه‌ی پنهانی
قافیه‌ی جنایت
قافیه‌ی زندان در برابرِ انسان
و قافیه‌یی که گذاشت آدولف رضاخان
به دنبالِ هر مصرع که پایان گرفت به «نون»:
قافیه‌ی لزج
قافیه‌ی خون!

 

و سیلابِ پُرطبل
از دیوارِ هزاران قافیه‌ی خونین گذشت:
خون، انسان، خون، انسان،
انسان، خون، انسان...
و از هر انسان سیلابه‌یی از خون
و از هر قطره‌ی هر سیلابه هزار انسان:
انسانِ بی‌مرگ
انسانِ ماهِ بهمن
انسانِ پولیتسر
انسانِ ژاک‌دوکور
انسانِ چین
انسانِ انسانیت
انسانِ هر قلب
                 که در آن قلب، هر خون
                                            که در آن خون، هر قطره
انسانِ هر قطره
                  که از آن قطره، هر تپش
                                             که از آن تپش، هر زندگی
یک انسانیتِ مطلق است.

 

و شعرِ زندگیِ هر انسان
که در قافیه‌ی سُرخِ یک خون بپذیرد پایان
مسیحِ چارمیخِ ابدیتِ یک تاریخ است.

 

و انسان‌هایی که پا درزنجیر
به آهنگِ طبلِ خونِشان می‌سرایند تاریخِشان را
حواریونِ جهان‌گیرِ یک دین‌اند.

 

و استفراغِ هر خون از دهانِ هر اعدام
رضای خودرویی را می‌خشکاند
بر خرزهره‌ی دروازه‌ی یک بهشت.

 

و قطره‌قطره‌ی هر خونِ این انسانی که در برابرِ من ایستاده است
سیلی‌ست
که پُلی را از پسِ شتابندگانِ تاریخ
                                       خراب می‌کند

 

و سوراخِ هر گلوله بر هر پیکر
دروازه‌یی‌ست که سه نفر صد نفر هزار نفر
                                                  که سیصد هزار نفر

از آن می‌گذرند
رو به بُرجِ زمردِ فردا.

 

و معبرِ هر گلوله بر هر گوشت
دهانِ سگی‌ست که عاجِ گران‌بهای پادشاهی را
در انوالیدی می‌جَوَد.

 

و لقمه‌ی دهانِ جنازه‌ی هر بی‌چیزْ پادشاه
                                                  رضاخان!
شرفِ یک پادشاهِ بی‌همه‌چیز است.

 

و آن کس که برای یک قبا بر تن و سه قبا در صندوق
و آن کس که برای یک لقمه در دهان و سه نان در کف
و آن کس که برای یک خانه در شهر و سه خانه در ده
با قبا و نان و خانه‌ی یک تاریخ چنان کند که تو کردی، رضاخان
نامش نیست انسان.

 

نه، نامش انسان نیست، انسان نیست
                       من نمی‌دانم چیست
                          به جز یک سلطان!

  

□ 

 

اما بهارِ سرسبزی با خونِ ارانی
و استخوانِ ننگی در دهانِ سگِ انوالید!

  

  

و شعرِ زندگیِ او، با قافیه‌ی خونش
و زندگیِ شعرِ من
                     با خونِ قافیه‌اش.
و چه بسیار
که دفترِ شعرِ زندگی‌شان را
با کفنِ سُرخِ یک خون شیرازه بستند.
چه بسیار
که کُشتند بردگیِ زندگی‌شان را
تا آقاییِ تاریخِشان زاده شود.

 

با سازِ یک مرگ، با گیتارِ یک لورکا
شعرِ زندگی‌شان را سرودند
و چون من شاعر بودند
و شعر از زندگی‌شان جدا نبود.
و تاریخی سرودند در حماسه‌ی سُرخِ شعرِشان
که در آن
پادشاهانِ خلق
                  با شیهه‌ی حماقتِ یک اسب
                                                   به سلطنت نرسیدند،
و آن‌ها که انسان‌ها را با بندِ ترازوی عدالتِشان به دار آویختند
عادل نام نگرفتند.

 

جدا نبود شعرِشان از زندگی‌شان
و قافیه‌ی دیگر نداشت
جز انسان.

 

و هنگامی که زندگیِ آنان را بازگرفتند
حماسه‌ی شعرِشان توفانی‌تر آغاز شد
                                              در قافیه‌ی خون.
شعری با سه دهان صد دهان هزار دهان
                                                 با سیصد هزار دهان
شعری با قافیه‌ی خون
                         با کلمه‌ی انسان
                                            با مارشِ فردا
شعری که راه می‌رود، می‌افتد، برمی‌خیزد، می‌شتابد
و به سرعتِ انفجارِ یک نبض در یک لحظه‌ی زیست
راه می‌رود بر تاریخ، و بر اندونزی، بر ایران
و می‌کوبد چون خون
در قلبِ تاریخ، در قلبِ آبادان
انسان انسان انسان انسان... انسان‌ها...

  

  

و دور از کاروانِ بی‌انتهای این همه لفظ، این همه زیست،
سگِ انوالیدِ تو می‌میرد
با استخوانِ ننگِ تو در دهانش ــ
استخوانِ ننگ
استخوانِ حرص
استخوانِ یک قبا بر تن سه قبا در مِجری
استخوانِ یک لقمه در دهان سه لقمه در بغل
استخوانِ یک خانه در شهر سه خانه در جهنم
استخوانِ بی‌تاریخی.

 

بهمن  ۱۳۲۹

توضیحات بیشتر »

شعر روز، سرود برای مردِ روشن که به سایه رفت

قناعت‌وار
          تکیده بود
باریک و بلند
چون پیامی دشوار
                      که در لغتی

 

با چشمانی
از سوآل و
           عسل
و رُخساری برتافته
از حقیقت و
              باد.

 

مردی با گردشِ آب
مردی مختصر
               که خلاصه‌ی خود بود.

 

خرخاکی‌ها در جنازه‌ات به سوءِظن می‌نگرند.

 

 

پیش از آن که خشمِ صاعقه خاکسترش کند
تسمه از گُرده‌ی گاوِ توفان کشیده بود.

 

آزمونِ ایمان‌های کهن را
بر قفلِ معجرهای عتیق
                           دندان فرسوده بود.

 

بر پرت‌افتاده‌ترینِ راه‌ها
                          پوزار کشیده بود
رهگذری نامنتظر
که هر بیشه و هر پُل آوازش را می‌شناخت.

 

 

جاده‌ها با خاطره‌ی قدم‌های تو بیدار می‌مانند
که روز را پیشباز می‌رفتی،
هرچند
       سپیده
              تو را
از آن پیش‌تر دمید
که خروسان
              بانگِ سحر کنند.

 

 

مرغی در بال‌هایش شکفت
زنی در پستان‌هایش
باغی در درختش.

 

ما در عتابِ تو می‌شکوفیم
در شتابت
ما در کتابِ تو می‌شکوفیم
در دفاع از لبخندِ تو
                      که یقین است و باور است.

 

دریا به جُرعه‌یی که تو از چاه خورده‌ای حسادت می‌کند.

 

تهران ۱۳۴۸

توضیحات بیشتر »