نگاهى به غزلهاى حافظ مصحح دكتر خانلرى‏

احمد شاملو، شاعر و محقق بلندآوازه كه درميان تأليفات متعددش، تصحيح ديوان حافظ نيز وجود دارد، ديوان حافظ مصحح دكتر خانلرى را با نگاهى نقادانه نگريسته است. دنياى سخن، با سپاس از يار ديرين شاملو، استاد ع. پاشائى كه اين نقد را براى چاپ دراختيار مجله گذاشته، بدون هيچ‏گونه موضع‏گيرى ادبى، به‏عنوان فتح باب بحث روش شناختى تصحيح متون قديمى، آن را به چاپ مى‏رساند.
 

    فرصت نامحدودى اجازه داد كه جلد اول حافظ «مصحح» حضرت دكتر خانلرى را سطر به سطر بخوانم و برتلاشى وقت‏گير و بى‏حاصل تأسف مبسوطى بخورم. ان دستاورد، برحسب اين كه عدالت چه باشد و قاضى بى‏طرف كه باشد و دادگاه كجا و قانونش كدام، سندى است قابل ارائه بر بى‏اعتبارى شيوه آكادميك تصحيح و لابد تنفيح و تهذيب دست‏كم ديوان حافظ، كه چنان كه خواهيم ديد فى‏الواقع نوعى كار بيكارى است، يعنى پيش رو نهادن چند نسخه مختلف و مقابله كردن آنها با هم و كنارنويسى اختلافات‏شان و دست آخر گزينش مثلاً متن نهائى از ميان «فقط همان‏ها» بدون سنجش انتقادى و دخالت‏دادن عقل سليم و منطق مجاب‏كننده و نمونه يكى از هزارش اين كه گرچه «مصحح» كوشا نسخه بدل درست «بحرى‏ست بحر عشق كه هيچش كناره نيست» را پيش‏رو دارد (ص 163) بى‏هيچ دليل عقلى و ذوقى اين‏صورت خنده‏آور را ترجيح دهد كه «راهى است راه عشق كه هيچش كناره نيست» (غزل 73)، و خواننده بى‏گناه را حيران به‏جا گذارد كه اگر راه بى‏مرز و كناره همان بيابان درندشت خدا نيست پس به‏راستى تعريف راه چيست؟
    چون قصد نقد كار درميان نبود فقط در اواخر ديوان دچار اين پشيمانى شدم كه چرا از ابتدا كنار اين «اسناد» علامتى نگذاشتم و حالا كه مى‏خواهم درباب آن چيزى بنويسم ناچار بايد از حافظه مدد بگيرم.
     جان مى‏دهم از حسرت ديدار تو چون صبح‏
    باشد كه چو خورشيد درخشان به‏درآى. [غزل 485]
    لطف كنيد اين بيت را يك‏بار و سى‏بار و صدبار بخوانيد و بعد برداريد براى ما بنويسيد جز اين چيزى از آن دريافته‏ايد كه عاشق بينوا به اميد آن كه معشوق مثل خورشيد تابان طلوع كند مثل صبح از حسرت جان مى‏دهد؟ – والله تا آنجا كه در مكتبخانه سرگذر ياد ما داده‏اند صبح نه فقط از حسرت ديدار خورشيد جان نمى‏دهد بلكه درست به‏عكس با طلوعش تجديد حيات مى‏كند. آن‏كه در مقْدم خورشيد جان مى‏سپارد شمع است و آن هم نه از حسرت ديدار او، كه به تعبيرى شاعرانه از دولت ديدارش :
    تو همچو صبحى و من شمع خلوت سحرم‏
    تبسمى كن و جان‏بين كه چون همى سپرم. [غزل 317]
    و اين بيت ديگر:
    مى‏خواستم كه ميرمش اندر قدم چو شمع‏
    او خود گذر به من چو نسيم سحر نكرد. [غزل 139]
    شمع را در آستانه طلوع آفتاب مى‏كشند، پس على‏رغم مشكلاتى كه ممكن است روش علمى تصحيح ديوان را مخدوش بكند يا نكند صورت صحيح مصراع بى‏هيچ شك و شبهه‏ئى «جان مى‏دهم از دولت ديدار تو چون شمع» است نه ياوه‏ئى كه فلان نسخه‏نويس بى‏سواد مرتكب شده.
 

    در آستين كام تو صد نافه مندرج است‏
    وان را فداى طره يارى نمى‏كنى. [غزل 473]
    و اين بديل زشت و بى‏معنى كام به‏جاى  جان گزين شده است (ص 963). قصد ريشخند ديگران درميان نبوده؟
     چراغ‏افروز چشم ما نسيم زلف خوبان است‏
    مباد اين جمع را يارب غم از باد پريشانى. [غزل 465]
    حق نبود استاد مصحح يك كلام از خود بپرسد كدام جمع؟ – واگر فكرش به‏خطا رفت كه «آن جمع كنايه از زلف است» جلوش بايستد كه: خير، مورد اشاره‏بوى زلف است، نسيم زلف است، نه خود آن»؟
    البته در اين پرونده بخصوص متهم رديف يك «روش ترشروى علمى» است كه به هيچ‏وجه اجازه نمى‏دهد اهل «تصحيح» براى يافتن صورت درست بيت گوشه چشمى هم به نسخه‏هاى ديگر بيندازند. اين‏كار كفر شدن به كمبزه است و جگر شير مى‏خواهد. وگرنه مثلاً با عنايت به اين بيت:
    از خلاف آمد عادت بطلب كام، كه من‏
    كسب جمعيت از آن زلف پريشان كردم. [غزل 312]
    به‏آسانى مى‏شد اين بديل را انتخاب كرد:
    خم زلفت به نام ايزد كنون مجموعه دل‏هاست‏
    از آن باور نمى‏دارم كه انگيزد پريشانى.
    باوجود اين دست‏كم يك بديل ديگر كه درشمار مطرودان صفحه 947 آمده مى‏توانست گزينه آگاهانه‏ترى باشد: چراغ‏افروز جمع ما نسيم زلف خوبان است…
 
     چون پيرشدى حافظ از ميكده بيرون آ… [غزل 457]
    امتياز اين فعل در آن است كه نشان مى‏دهد حافظ اصل كارى بيرون ميكده و احتمالاً آن‏طرف خيابان ايستاده و برو برگرد هم ندارد، چون اگر توى ميكده بود مى‏بايست گفته باشد «بيرون شو!» – البته از اين بديل دوم هم كه به صفحه 931 پرتاب شده مى‏شد استفاده كرد گيرم در آن صورت ميز آنسن مصراع ازدست مى‏رفت.
 
     سه بوسه كز دو لبت كرده‏اى وظيفه من‏
    اگر ادا نكنى قرض‏دار من باشى. [غزل 448]
    طبيعى است كه بديل «وامدار» صفحه 913 هم چندان بى‏ربط نبود ولى انتخاب «قرض‏دار» درضمن اين را هم نشان مى‏دهد كه طرف مربوطه آدم چندان كلاسيكى نبوده يا به‏اصطلاح رايج كلاس زياد بالائى نداشته.
     آن‏روز ديده بودم آن فتنه‏ها كه برخاست… [غزل 426]
    بديل «اين» (ص 869) بدان‏جهت مردود شناخته شده كه مبادا خواننده تصور كند حافظ گرفتار عقده روانى خود غيبگو پندارى شده و خدانخواسته مى‏خواهد بگويد فتنه‏هائى را كه امروز برخاسته در فلان زمان ديده بوده. مى‏بينيد كه درنهايت فصاحت مى‏گويد آن فتنه‏ها راهمان‏روز ديده بوده‏است.
 
     آن لعل دلكشش بين و آن خنده دل آشوب… [غزل 415]
    نه «خنده پرآشوب» يا چنان كه در بديل‏هاى صفحه 847 آمده: خنده‏هاى شيرين – منظور دقيقاً خنده دل به‏هم‏زدن و مهوع حريف بوده تا خيال نكند على‏آباد هم شهرى است.
 
     گفتم اى جان و جهان دفتر گل عيبى نيست… [غزل 414]
    اين واو عطف فقط يك چيز را ثابت مى‏كند و آن اين‏كه شاعر مى‏خواسته است معشوق را يك‏بار «اى جان» خطاب كند يك‏بار « اى جهان» (كه اين دومى به‏دليل بى‏ربط بودن فقط مى‏تواند مخفف نام محبوبى باشد موسوم به جهانگيرخان) و چون وزن شعر راه نداده بناچار از خطاب «اى» فاكتور گرفته است. واقعاً قباحت دارد كه قبول كنيم شمس‏الدين محمدشيرازى تحت‏تأثير جلال‏الدين محمدبلخى به معشوق گفته باشد «اى جان جهان»! – اگر نه اين بديل آن‏جور بااطمينان به آشغالدانى صفحه 845 پرتاب نمى‏شد.
 
     هان بر در است قصه ارباب معرفت‏
    رمزى برو بپرس و حديثى بيا بگو. [غزل 407]
    مدعى بى‏وجه و بى‏معنى بودن مصرع اول نمى‏شويم، چرا كه محتمل است گزارش احوال ارباب‏معرفت به آستانه يا درگاه نيز رسيده باشد. سوآل فقط اين است كه اين مصراع چه‏گونه با مصراع بعدى ربط به هم مى‏رساند؟ آيا صورت درست مصرع «جان پرور است صحبت ارباب معرفت» نيست؟
 
     صوفى مرا به ميكده برد از طريق عشق‏
    اين دوده بين كه نامه من شد سياه از او. [غزل 405]
    يك بيت و چند نكته بسيار دقيق. يكى اين‏كه آنچه باعث سياهى كاغذ و كاغذ ديوارى و دستمال كاغذى و كارنامه و نامه اعمال و اين‏جور چيزها مى‏شود «دود» (نسخه بدل صفحه 828) نيست بلكه به‏طريق اولى «دوده» است و بس. حقيقتى كه همگى چنان ازش غافل بوديم كه ابلهانه مى‏پنداشتيم تازه خود دوده ناقلا هم محصول سياهكارى و نعل وارونه زدن دود معصوم است. ديگر اين‏كه صوفى براثر سعايت‏هاى حافظ چنان از چشم ما افتاده بود كه حتى فكرش را هم نمى‏كرديم يك‏بار درنهايت لوطى‏گرى او را از طريق عشق به ميخانه مهمان كرده باشد، و حتى از فرط نادانى بر اين گمان غلط بوديم كه مصرع اول اين بيت چنين است:
    كردار اهل صومعه‏ام كرد مى پرست. [بديل صفحه 827]
    منتها حافظ رند با اينكه در مصراع اول بند را آب داده باز دست از موش‏كشى برنداشته و در مصراع دوم با زيركى تمام گناه ميخواره شدنش را هم دربست به گردن صوفى مادر مرده كه دوده يعنى انچوچكى بيش نيست انداخته و به اين ترتيب همه مخارجى را كه آن بزرگوار در ميخانه متحمل شده به‏حساب بودجه محرمانه خانقاه و هزينه سرى سابوتاژ آن دستگاه گذاشته است.
 
     فضول نفس حكايت بسى كند ساقى‏
    تو كار خود مده از دست و مى به ساغر كن. [غزل 389]
    همه‏اش تقصير ملاى مكتبدار ما است. آن موجود عوضى از سر خبث طينت اين‏جورى حالى ما كرده بود كه نفس بدذات تو را به گناه كردن وسوسه مى‏كند و عقل هشدارت مى‏دهد كه به‏دنبال وساوس نفسانى مرو! – جاى خوشوقتى بسيار است كه پيش از چيده‏شدن غنچه پژمرده حيات ما به‏دست بى‏ترحم مرگ ابرهاى تيره كنار رفت و ما به موقع توانستيم در انوار آفتاب حقيقت دريابيم كه همه رذائل و خبائث زير سر عقل نابكار است، و آن كه ما مردم گمراه را به صراطمستقيم هدايت مى‏فرمايد همانا نفس اماره شيطانى مى‏باشد! – براى آن كه كاملاً مستفيض بشويد حتماً بيت مربوطه را بارها و بارها از لحاظ خود بگذرانيد. اگر معنى بيت چيزى خلاف اين بود مى‏بايست به اين صورت تصحيح مى‏شد كه: «فضول نفس خيلى ور مى‏زند، ساقى/ تو كار خود بنه از دست و اصلاً مى به ساغر نكن». ملاحظه فرموديد؟ – ضمناً توجه داشته باشيد كه در مصراع دوم صدالبته كار خود «مده از دست» درست است نه «منه از دست»، چون گويا در قوانين كار آن دوره ماده صريحى وجود داشته كه براساس آن ساقى نابابى كه در امر سقايت تعلل مى‏كرده بى‏درنگ كارش را از دست مى‏داده. ظاهراً بايد يك نسخه خطى اين قانون كار در كتابخانه دانشكده ادبيات تهران يا شيراز موجود باشد.
 
     غم دل چند توان خورد كه ايام نماند
    گو مه دل باش و مه ايام، چه خواهد بودن. [غزل 384]
    مه نشانه نفى است و همان است كه در امر منفى مى‏آمد، مثل مگو و مكنيد و امثال اينها. هيچى، همين‏قدر گفتيم تا بدانيد كه مى‏دانيم.
 
     من اگر خارم اگر گل چمن‏آرائى هست‏
    كه از آن دست كه او مى‏كشدم مى‏رويم. [غزل 373]
    ممكن است يكى از فضلا به‏رسم پوزه مالى مدعيان هم كه شده بگويد اين فعل چه معنائى مى‏دهد يا دست‏كم بر بديل مى‏پروردم (ص 763) چه امتيازى دارد؟
 
     عبوس زهد به‏وجه خمار بنشيند
    مريد فرقه دردى كشان خوشخويم. [غزل 372]
    اگر حضرت پرتو علوى زنده است عمرش درازباد كه (اگر اشتباه نكنم) در كتابش «آواى جرس» صدجور پشتك و وارو زد تا از اين بيت معنى درست درمانى به‏دست بدهد و نتوانست؟ تنها به‏اين سبب كه كلمه اول آن را به فتح مى‏خواند نه به ضم؛ يعنى آن را صفت مى‏گرفت (=ترشرو) نه اسم‏مصدر (= ترشروئى). من يقين دارم كه استاد خانلرى آن را به ضم «هم» خوانده بوده، و بر شكاكش لعنت. اما اين كه دريافت چه معنائى از بيت او را واداشته است فعل‏ننشيند را – على‏رغم اين‏كه «در همه نسخه‏هاى محل رجوعش بنشيند بوده» و على‏رغم شيوه آكادميك خود «تصحيح قياسى [كند] به‏جاى ننشيند» (ص 761) جاى تأمل باقى مى‏گذارد. اين تصحيح، آشكارا در معنى روشن بيت اخلال كرده، و معنى بيت به گمان اين گمراه جز اين نيست: «آن ترشروئى شباهتى به تروشروئى شخص خمار ندارد كه به جامى از ميان مى‏رود، و همين است كه مرا مريد دردكشان خشخو كرده است. «- اگر آن تروشروئى نيز مانند اين يكى فرونشيند ديگر تأكيد بر ارادتمندى به فرقه دوم چه لازم بود؟
 
     اگر غم لشكر انگيزد كه خون عاشقان ريزد
    من و ساقى به هم تازيم و بنيادش براندازيم. [غزل 367]
    من چيزى ندارم بگويم. شما بفرمائيد كه از ميان افعال بدو تازيم و بر
 او تازيم و به هم سازيم (بديل‏هاى صفحه 751) و بالاخره اين‏به هم تازيم وحشتناك كه نزديك‏ترين معنيش به يكديگر بتازيم است از مقدمات جنگ‏هاى داخلى، كدام يك را اختيار مى‏كرديد.
 
     ز آفتاب قدح ارتفاع عيش مگير
    چرا كه طالع وقت آن چنان نمى‏بينم. [غزل 350]
    لابد نيت اصلى متهم‏كردن حافظ به پريشان‏گوئى بوده است وگرنه هيچ‏چيز ديگر نمى‏تواند توجيه‏كننده انتخاب اين بديل معكوس (به‏جاى‏بگير) باشد كه با رجوع به صفحه 717 مى‏بينيم در شش نسخه مورد استفاده «مصحح» هم وجود داشته! – معنى صريح بيت اين است:
 «عيش را كه در طالع اين روزگار نيست در قدح باده بجوى.» – ماشاءالله خوب است كه ابيات اول و دوم هم مورد قبول استاد بوده:
    غم زمانه كه هيچش كران نمى‏بينم‏
    دواش جز مى چون ارغوان نمى‏بينم.
    بترك خدمت پير مغان نخواهم گفت‏
    چرا كه مصلحت خود در آن نمى‏بينم.
 
     دامن مفشان از من خاكى كه پس از من‏
    زين در نتواند كه برد باد غبارم. [غزل 320]
    «پس از من» به جاى بديل «پس از مرگ» (ص 657) كه بارش بسيار بيشتر است.
 
     به جز صبا و شمالم نمى‏شناسد كس‏
    عزيز من كه به جز باد نيست همرازم. [غزل 325]
    مصراع دوم را به اين صورت بخوانيد: «غريب، من! كه به جز باد نيست همرازم» تا راحت‏تر دريابيد كه روش علمى چه‏گونه مى‏تواند از بيتى چنين زيبا چيزى چنان زشت بسازد.
 
     اول ز تحت و فوق وجودم خبر نبود
    در مكتب غم تو چنين نكته‏دان شدم. [غزل 314]
 
    من نتوانستم بفهم در تحت و فوق آدم چه «نكته»ئى هست كه براى شناختش حتماً بايد در مكتب غم يار به تلمذ پرداخت؛ تا بالاخره در بديل‏هاى صفحه 645 با يافتن كلمات «حرف و صوت» به قرينه معلومم شد كه چون حروف و اصوات را در مكتب مى‏آموزند و تحت و فوق‏شان را كم‏وبيش پيش از مكتب مى‏شناسند، احتمالاً مى‏بايست اين نسخه بدل براى متن برگزيده شده باشد.
 
     نيست بر لوح دلم جز الف قامت دوست… [غزل 310]
    گويا كلمه‏ئى كه الف دارد «يار» است، يعنى نسخه بدل صفحه 637، و نه «دوست». چيزى كه ترديد برنمى‏دارد اين است كه حافظ هرگز از پرداختن به چنين نكات ظريفى غفلت نمى‏كرده.
 
     عشق من با خط مشكين تو امروزى نيست‏
    ديرگاه است كز اين جام هلالى مستم. [غزل 307]
    گويا چيزى كه ازش مست مى‏شده‏اند معمولاً «لب شيرين» معشوق بوده است نه سبيل او كه تازه تشبيهش به جام هلالى از مقوله تشبيه ريش يار به خم سركه شيره است.
 
     بود كه يار نرنجد زما به خلق كريم‏
    كه از سوآل ملوليم و از جواب خجل. [غزل 299]
    البته اگر خيلى لازم باشد مى‏شود بيت را به اين صورت هم معنى كرد: «اميدوارم يار از اين بابت كه سوآل ملول و جوابگوئى شرمسارمان مى‏كند از ما نرنجد.» – ولى آخر چرا بايد مصرع بدين روانى را كه در صفحه 615 آمده بى‏هيچ دليلى مردود بشماريم؟:
    بود كه يار نپرسد گنه به خلق كريم…
    كه گذشته از همه‏چيز به خجل‏بودن از جواب هم (كه درنهايت ظرافت، موضوع معترف بودن به گناه خود را مطرح مى‏كند) پاسخ مى‏دهد حال آن كه بديل گزين شده به علل و اسباب ملول بودن از سوآل و خجل بودن از جواب هيچ اشاره‏ئى نمى‏كند جز اين‏كه: خب ديگر، اخلاق سگ ما اين جورى است كه حوصله سوآل و جواب نداريم.
 
     هر آن كس را كه بر خاطر زعشق دلبرى باريست‏
    سپندى گو برآتش نه كه دارد كاروبارى خوش. [غزل 283]
    جاى حضرت هدايت سبز كه اگر بود و مى‏ديد لابد اسم اين تصحيح را مى‏گذاشت صنعت مليح تعويض‏المستمع! – خير قربان، دارد بى‏گفت‏وگو غلط است و دارى كه كنار گذاشته شده درست. معنى اين شكليش مى‏شود: بگو اسفندى بر آتش بگذار چون [او] كاروبار خوشى دارد! – لب مطلب اين كه يا«سپندى گو برآتش نهد» مى‏تواند درست باشد (كه در وزن جا نمى‏افتد)، يا اگر «برآتش نه» درست است (كه هست) ديگر تغيير مخاطب به شخص ثالث موردى ندارد.
 
     اى كه گفتى جان بده تا باشدت آرام دل‏
    جان به غم‏هايش سپردم نيست آرامم هنوز. [غزل 259]
    جان به غم‏هايش سپردن جواب مصراع اول را نمى‏دهد. بديل درست آن «جان به يغمايش سپردم» است.
 
     اسم اعظم بكند كار خود اى دل خوش باش‏
    كه به تلبيس و حيل ديو مسلمان نشود. [غزل 220]
    و نكته جالب اين كه بديل سليمان همان‏جا جلو چشم استاد مصحح بوده است.
 
     ياد باد آن كه در آن بزمگه خلق و ادب‏
    آن‏كه او خنده مستانه زدى صهبا بود. [غزل 200]
    احتمالاً مصحح اديب معتقد است كه در «بزمگاه» فقط لات بى‏ادبى مثل شراب ممكن است هره كره كند، چون معمولاً حاضران در كمال ادب دور تالار دوزانو مى‏نشينند و تنها از طريق پرسيدن وضع كاروكاسبى يكديگر حال مى‏كنند! در غير اين‏صورت چرا مى‏بايست به‏جاى «مجلس» (ص 417) بزمگه را بپذيرد؟ آن هم بزمگه كوسه ريش پهن خلق و ادب را كه اگر شرابش نبود به مجلس ترحيم شبيه‏تر مى‏شد.
 
     گر مى‏فروش حاجت رندان روا كند
    ايزد گنه ببخشد و دفع وبا كند. [غزل 181]
    بدون شرح!
 
     رقص بر شعر خوش و ناله نى خوش باشد… [غزل 180]
    مطلقاً قابل درك نيست كه چرا بديل شعر تر حتى به بهاى تكرار بى‏نمك كلمه خوش هم كه شده مى‏بايست كنار نهاده شود.
 
     گوى خوبى كه برد از تو كه خورشيد آنجا
    نه سوارى است كه دردست عنانى دارد. [غزل 121]
    گمان نمى‏رود بر سر مضمون بيت مخالفتى درميان باشد: «در اين عرصه چوگان زيبائى كه كميت خورشيد نيز لنگ است تو را حريفى نيست.» – فقط مى‏ماند اين كه ببينيم مصحح با گزينش كلمات از ميان نسخه بدل‏ها اين مضمون را به چه صورتى عرضه مى‏كند.
    نخست اين كه در مصراع اول، آنجا (به جاى اينجا) به‏طور قطع مردود است. سخن از ميدانى مى‏رود كه گوينده كنارش به تماشاى مسابقه نشسته است و مى‏تواند حريفان را ببيند و در حق‏شان قضاوت كند. پس دراين ميدان، يعنى‏اينجا.
    بعد مى‏رسيم به مصرع دوم و حيران مى‏مانيم كه اين ديگر چه نحو سخن گفتن است؟ آيا مى‏خواهد بگويد خورشيد سوارى نيست كه عنانى دردست داشته باشد؟ يا خورشيد «ناسوار» يا «سوارى ندانى» است كه بى‏جهت عنان به‏دست گرفته؟ به عبارت ديگر يعنى خورشيد در اينجا يالانچى پهلوان معركه و حسن كچل قصه است كه پيش از شروع بازى كنار گذاشته مى‏شود؟ خب، پس در اين صورت اگر هم مسابقه‏ئى دركار باشد مسابقه بى‏شور و شكوهى است كه پيروز شدن درآن دست انداختن خويش است.
    اكنون ببينيم اگر كلمه «نه»ى ابتداى مصرع را به «نى» تبديل كنيم حاصل كار چه مى‏شود. مى‏شود: «پيروزى از آن توست چرا كه حتى خورشيد بلند هم در اين ميدان كودك نيسوارى بيش نخواهد بود.» – خورشيد يالانچى پهلوان معركه نيست، تا زنده آسمان‏هاست، اما در قياس با تو او نيز نيسوارى حقير مى‏نمايد.
    البته گفتنى است كه اين بيت در چهار نسخه از پنج نسخه مصحح به‏همين صورت آمده و نسخه بدل هم ندارد. و اين را هم اضافه كنم كه اصولاً اين بيت مخصوص، به‏جز يك استثناء، در تمامى نسخه‏هاى خطى يا چاپ‏شده‏ئى كه من ديده‏ام به همين‏صورت «نه سوارى است» آمده. اما آن مورد استثنائى نسخه مرجع همايون فرخ است. اين بزرگوار شانزده هفده سال پيش چند هزار صفحه ياوه درباره غزل‏هاى حافظ به‏هم بافت و پس از ضيافت ناهار مجللى كه فحول فضلا را به آن دعوت كرد با نشان‏دادن يك كوه كاغذ حرام‏شده از يكايك ايشان تصديق نومچه گرفت و همه آن به‏به و چه‏چه‏ها را هم كليشه كرد و در نخستين صفحات جلد اول آن ترهات به چاپ زد كه درحقيقت پرونده عمليات نان به قرض يكديگر دادن كافه فضلا و دانشمندان صاحب عنوان كشور است.
    بارى، از همان صفحات اول كتاب آشكار بود كه حضرت چه آشى بار گذاشته است اما من اگرچه نه همه آن افاضات را دست‏كم بيتابيت غزل‏هايش را خواندم و با متن خود مقابله كردم و اين يك توفيق را يافتم كه به بديل «نى سوار» دست يابم و آن را «هم» به نسخه خود وارد كنم. خوشبختانه آن حضرت ادعاى تصحيح ديوان نكرده بود وگرنه شايد او هم روش علمى درپيش مى‏گرفت و همين يك نسخه بدل درست هم از صفحه روزگار حذف مى‏شد. به هرحال منظورم اين است كه در تصحيح حافظ حتى اگر كار كيلوئى همايون فرخ‏هاهم نديد گرفته شود بسا كه نكته‏ئى از كف برود. يعنى كه شيوه آكادميك مقابله دو يا چند نسخه با هم – كه اسمش را گذاشته‏اند «روش علمى» تا زهره بعضى‏ها را بتركانند – هيچ راهى به هيچ دهكوره‏ئى نمى‏برد و درنهايت امر، چنان كه به عرض‏تان رساندم كار بيكارى ازآب درمى‏آيد.
 
     هركه زنجير سر زلف پرى روى تو ديد… [غزل 18]
    اگر بى‏درنگ نپذيريم كه استاد انتخاب صفت پرى رو براى زلف يار را فقط و فقط به نيت خير خنداندن اهل حال صورت داده است كار بيخ پيدا مى‏كند؛ بخصوص كه دست‏كم يك نسخه بدل «هركه زنجير سر زلف پرى روئى ديد» را هم زير چشم داشته (ص 53).
 
     اى دل شباب رفت و نچيدى گل زعيش‏
    پيرانه سر بكن هنرى ننگ و نام را. [غزل 7]
    مصحح در كمال فروتنى نشان مى‏دهد با انتخاب بكن به جاى مكن كه در نسخه بدل‏ها (ص 31) هم آمده مطلقاً. به مفهوم كلى غزل اعتنا نفرموده است. غزل، بيت به بيت پيش مى‏رود تا به آنجا مى‏رسد كه:
    «مصلحت نام و ننگ نگذاشت در جوانى از زندگى نصيبى ببرى؛ حالا ديگر سر پيرى انديشه نام و ننگ را كنار بگذار!» – و اين همان مضمون است كه درست در غزل بعدى به اين صورت ديگر بيان مى‏شود:
    گرچه بدنامى است نزد عاقلان‏
    ما نمى‏خواهيم ننگ و نام را.
    يا به اين صورت ديگر در غزل 444:
    بگذر از نام و ننگ خود حافظ
    ساغر مى‏طلب كه مخمورى.
    بيت را به‏صورتى كه آمده فقط چنين معنى مى‏توان كرد: «تنها با توجه به نام و ننگ مى‏توان از بوته عيش گلى چيد؛ و حافظ تنها به اين سبب از جوانى بهره‏ئى نبرده كه اصلاً دربند نام و ننگ نبوده است!»، درحالى كه سراسر اين غزل و بسيارى از غزل‏هاى ديگر خلاف اين را مى‏گويد. – فى‏الواقع يك چيزى مريزاد!
 
     به ملازمان سلطان كه رساند اين ادعا را
    كه به شكر پادشاهى ز نظر مران گدا را. [غزل 6]
    معلوم نيست استاد مصحح چى را «تصحيح» كرده است؛ و اصولاً هنگامى كه كار شخص از مرحله محدود «انتخاب» اين يا آن كلمه (كه تازه همانش هم جاى حرف دارد) برنمى‏گذرد ادعاى «تصحيح كردن» چه ارزشى ايجاد مى‏كند. به زبان فصيح فارسى كه جناب خانلرى استاد مسلمش بوده، در اين بيت – تا آنجا كه عقل قاصر ما قد مى‏دمد – پادشاه وملازمان او يكى گرفته شده و مفهوم راست حسينيش اين است كه: «كى مى‏رود به ملازمان سلطان بگويد كه به شكرانه پادشاهى گدا را از نظر مران؟»، در صورتى كه منظور كاملاً روشن است: «كدام يك از ملازمان‏پادشاه اين مطلب را به او مى‏رساند؟»
    اگر انتخاب‏كننده پرت‏ترين صورت اين بيت در روش عبوس علمى خود مختصر تخفيفى مى‏داد و نيم‏نگاهى هم به نسخه‏هاى ديگر ديوان مى‏انداخت؛ اگر در معنى بيت اندك تعمقى مى‏كرد و با بى‏معنى يافتن نسخه يك جو تعقل و منطق را هم دركار دخالت مى‏داد، يعنى اگر فقط وساوس وفادارى به نسخه‏هاى ملاك را اصل نمى‏گرفت و با استفاده واقعى از عنوان «مصحح» و توجه به معنى آشكارا غلط بيت اين «به»ى مخل رابه «ز» تبديل مى‏كرد، نه آسمان به زمين مى‏افتاد نه حاصل كار چنين بى‏ربط از آب درمى‏آمد نه حافظ بى‏گناه به شلختگى در كاربرد زبان متهم مى‏شد.

 


 

    خطاهاى حافظ دكتر خانلرى همين چندتا نيست و مثنوى هم دارد هفتادمن كاغذ مى‏شود. با اين همه آيا مى‏توان مثلاً از سهل‏انگارى‏هائى چون بى‏دقتى در انتخاب متن كه باوجود پيش‏رو بودن بديل باعث تكرار بى‏وجه قافيه شده است چشم پوشيد؟
    ز باغ عارض ساقى هزار لاله برآيد [بيت اول غزل 230]
 و: زخاك كالبدش صدهزار لاله برآيد [بيت 7]، كه بديلش ناله است.
 يا: برهم چو مى‏زد آن سر زلفين مشكبار
    با ما سر چه داشت زبهر خدا بگو [بيت 4 غزل 407] كه بديلش، گرچه در نسخه‏هاى ملاك نبوده، اين است: با ما سر چه داشت؟ بگو اى صبا، بگو!
    و: مى‏نوش و ترك زرق ز بهر خدا بگو. [بيت 12]
    يا: كه چو مرغ زيرك افتد نفتد به هيچ دامى. [بيت 3 غزل 459]
    و: كه بضاعتى نداريم و فكنده‏ايم دامى. [بيت 5]
 
     مورد ديگر، بى‏توجهى صرف به معانى ابياتى است كه ناگزير مى‏بايد مبتدا يا خبر بيت بعدى يا قبلى خود باشد و نيست، و لاجرم نامربوط و بى‏معنى است و نشان‏دهنده اين واقعيت كه ابيات – لااقل به همين يك دليل ساده – در جاى مقرر خود ننشسته است: يعنى دقيقاً مشكلى كه توالى وترتيب ابيات هرغزل را مطرح مى‏كند. نمونه را به مفاهيم آشفته چندبيتى از غزل 126 توجه كنيم:
    1 سحر بلبل حكايت با صبا كرد
    كه عشق روى گل با ما چه‏ها كرد
    2 نقاب گل كشيد و زلف سنبل‏
    گره بند قباى غنچه وا كرد
    3 به هرسو بلبل عاشق به افغان‏
    تنعم از ميان باد صبا كرد
    4 از آن رنگ رخم خون در دل انداخت
    وزين گلشن به خارم مبتلا كرد
    5 خوشش باد آن نسيم صبحگاهى‏
    كه درد شب‏نشينان را دوا كرد…
    كاش آن جوانمرد كه مى‏زد رقم خير و قبول عمرش به دنيا باقى بود تا مى‏شد از او پرسيد به‏راستى از اين غزل چه دريافته است.
    در بيت نابجاى دوم، فاعل افعال كشيد و واكرد كيست؟ بلبل يا عشق‏روى گل؟
    در بيت نابجاتر چهارم، فاعل افعال انداخت و مبتلا كرد كيست؟ لابد بايد بگوئيم باد صباى مصرع دوم بيت پيشين، و يك لحظه هم از خود نپرسيم كه اين چه‏جور تنعم فرمودنى است! – ولى به بيت پنجم كه رسيديم ناگهان معلوم مى‏شود تو آش‏مان از اول عوض نمك شكر ريخته‏ايم: دشمن بى‏رحم بيت سوم يكهو اينجا مورد بخشش و عنايت قرار مى‏گيرد و بى‏هيچ مقدمه‏ئى كاشف به‏عمل مى‏آيد كه باد صباى جفاكار بيت سوم فى‏الواقع از طريق همان بلاهائى كه به روز «من» لطمه ديده بيت چهارم آورده و دلخون و خارپيچش كرده، بى اين كه خودش بداند درد ما بيدار خوابى كشيدگان را دوا فرموده است. پس خوشش باد آن نسيم صبحگاهى!
    با اين پريشان گزينى سر فتح كجا را داريم؟
    من در صفحه سى ويك پيشگفتار خود بر غزل‏هاى حافظ صورت مرتب شده اين غزل را نشان داده‏ام و مكرر نمى‏كنم. آنچه مى‏خواهم بگويم اين است كه اگر واقعاً به داشتن ربط و معناى خردپسندى در غزل معتقد نيستيم قضيه صورت ديگرى پيدا مى‏كند. اما اگر چنين اعتقادى نداريم بايد همين‏قدر كه يك‏بار چنين آشفتگى و پريشيدگى را حس يا كشف كرديم گرفتار اين دغدغه خاطر بمانيم كه مبادا نظير آن در غزل‏هاى ديگر هم راه يافته باشد؟ – اين ديوان هيچ دغدغه خاطرى را نشان نمى‏دهد. مثال ديگر را توجه كنيد به توالى بى‏وجه‏مشكل نيست اگر ترازوى اهل انصاف آنچنان كه در شأن آن است سنجيدگى نشان ندهد.

 15 دى‏ماه 1369

این مطلب را به اشتراک بگذاریم
یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

The Official Website of Ahmad Shamlou © 2017 تمام حقوق محفوظ است.