در ترجمه شعر

  – شما عملاً در ترجمه شعر تجربه فراوان داريد و قطعاً در اين مورد صاحب نظرياتى هستيد. ممكن است بگوئيد شعر چه‏طور بايد از صافى ذهن مترجم بگذرد و به زبان ديگر درآيد كه هم شعريت آن به گونه‏ئى كه در زبان اصلى است زخمى نشود و هم در زبان ميزبان بر تخت بنشيند؟
       – گاه يك شعر به تمامى و كلمه به كلمه قابل انتقال است. اين تجربه‏ئى است كه شخصاً از ترجمه پاره‏ئى از شعرهاى لوركا دارم. گاهى هم شعرى هست كه به طور دقيق به زبان ديگر در نمى‏آيد. در اين صورت مى‏توان از ترجمه دقيق آن چشم پوشيد و در عوض به بازسازى آن پرداخت. منتها اين صورتِ بازسازى شده بايد چنان رنگ و بوى متن اصلى آن را داشته باشد كه انگار شاعرش آن را به اين زبان دوم سروده. نمونه بارز اين‏گونه ترجمه‏ها رباعيات خيام فيتز جرالد است.
       به اين شعر لنگستن هيوز نگاهى بكنيد و به من بگوئيد آيا فارسى‏اش همان حال و هواى انگليسى‏اش را دارد يا نه:
 
 
    در نعره خيزِ توفان      In times of stormy weather
    عالم كر از هياهو      She felt queer pain
    دردى غريب، با زن      That said,
    مى‏گفت: – زير باران      "You’ll find rain better
    بى سر پناه خوش‏تر!      Than shelter from the rain."
 
 
    در نيزه‏بار ِخورشيد      Days filled vith fiery sunshine
    تفسيده آتش از آب      Strange hurt she knew
    دردش به طعنه مى‏گفت:      That made
    – گرماى سخت سوزان      Her seek the burning sunlight
    بى سايه‏گاه خوش‏تر!      Rather than the shade.
 
 
    در چارْچارِ سرما      In months of snowy winter
    كه لانه گرم بهتر،      When cozy houses hold,
    در مى‏گشاد و روزن      She’d break down doors
    مى‏گفت: – لخت و لرزان      To wander naked
    در جايگاه خوش‏تر!      In the cold.
 
       – يك جا گفته‏ايد جهانى نشدن آثار مكتوب ما براى خودش بحثى دارد. ممكن است به اين بحث اشاره‏ئى بكنيد؟
       – پاره‏ئى از دوستان به مطرح شدن شعر و ادبيات ما در سطح جهان، از نظر حيثيت ملى مثلاً، بسيار اهميت مى‏دهند. من مسأله را از اين زاويه چندان مهم نمى‏بينم. ما در ترجمه شعر به شدت گرفتار مشكل زبانيم. از مختصات مهم شعر ما يكى در آميختگى آن با زبان است. همان مشكلى كه مثلاً در تركى‏ شعر ناظم حكمت با آن روبرو است كه شاهكارهايش فقط در زبان خودش شاهكار است ودر زبان‏هاى ديگر نه فقط شاهكار نيست بلكه گاه كاملاً نا مربوط و هذيان است. مترجم هر اندازه هم كه چيره‏دست باشد حتا ده درصد آن را نمى‏تواند به زبان ميزبان منتقل كند. مشكل ديگر صلاحيت مترجم است كه گاه يكسره با فرهنگ شاعر بيگانه است ولى به خودش اجازه ترجمه مى‏دهد. بلائى كه به عنوان نمونه بر سر شعرهاى خود من آورده‏اند. آن يكى «حرمتى» را خوانده است «خرمنى» و ترجمه‏اش كرده «يك خرمن»!
       اين آخرين سطر يكى از شعرهاى من است:
              و راه آخرين را در پرده‏ئى كه مى‏زنى مكرر كن.
       مترجم كه از قضا يكى از دوستان بسيار عزيز من است بدون توجه به اين‏كه راه و پرده دو اصطلاح موسيقى است (چه راه بود كه در پرده مى‏زد آن مطرب – حافظ) برداشته از آن ترجمه‏ئى داده است در اين حدود كه مثلاً: «پرده‏ئى كه جلو در آويزان مى‏كنى راه راه باشد.» يا «جاده را در پرده‏ئى كه مى‏آويزى تكرار كن»! – آن يكى كلمه «سِفْر» به كسر سين و سكون ف را كه مفرد اسفار و به معنى كتاب بزرگ است و نام هر بخش از تورات، از قبيل «سِفْرِ پيدايش» يا «سِفْرِ خروج»، به كورى چشمِ كسره زير حرف سين و سكون بالاى حرف ف «سَفَر» خوانده. يعنى به فتح هر دو حرف. حالا اين موارد را من برحسب اتفاق ديدم. شعرهائى از من به هلندى چاپ شده، يا دوستى ترجمه مجموعه‏ئى از مرا به فنلاندى به‏ام محبت كرد. خب، از كجا بدانم در آن‏ها مترجم عزيز كه مسلماً نيت سوئى هم نداشته پشت درى را جلو آخرين كوچه آويزان كرده يا چه دسته گل ديگرى به آب داده.
       برگردان ترجمه فرانسوى اين دو سطر را:
                هرگز از مرگ نهراسيده‏ام‏
                اگر چه دستانش از ابتذال شكننده‏تر بود …
 چيزى در اين حدود از آب درآورده‏اند: «من كه دستانم از ابتذال شكننده‏تر است چرا بايد از مرگ بترسم؟» – مى‏بينيد؟ انگار آدم كفاره گناه نكرده‏ئى را مى‏دهد. آن شعر معروف نيما – «خانه‏ام ابرى است» را – ترجمه كرده‏اند: «خانه‏ام يك ابر است»! – البته اين نوع گرفتارى‏ها بيشتر مربوط به ترجمه شعر است. خوشبختانه امر ترجمه قصه و رمان به‏طور جدى آغاز شده و خيلى هم خوب پيش مى‏رود. هرچند كه مثلاً در ترجمه انگليسى قصه‏ئى، الم سرات كه به معنى الم شنگه و اين حرف‏ها است ترجمه شده بود «علم بالاى پل صراط»! – اين را پروفسور مايكل هيلمن به من نشان داد.
       – از همه ترجمه‏هاى اشعارتان ناراضى هستيد؟
       – به هيچ‏وجه. در سال 1354 دكتر دراگوتين دومانچيچ مجموعه‏ئى از شعرهاى مرا به زبان صربى ترجمه كرد كه موفق درآمد. ترجمه‏ها با نظر خود من و با وساطت زبان فرانسه و مساعدت دكتر اسماعيل خوئى صورت گرفت. دراگو در زبان خودش صاحب‏نام است و من هم دست‏كم شعر خودم را غلط نمى‏خوانم.
       هم الآن گزينه‏ئى از شعرهاى من در ارمنستان چاپ شده است. شعرها دقيق ترجمه شده و مترجم، آقاى نوروان، زمستان 70 كه به ايران آمد هرجا كم‏ترين ترديدى داشت با من درميان گذاشت و همسرم دقت ترجمه را تأييد كرد. ترجمه‏هاى دكتر كورت شارف به آلمانى هم قابل اعتماد است چون به اتفاق يكديگر روى آن‏ها كار كرديم و اشراف او به زبان فارسى هم حلال مشكلات بود. كورت كه مردى چند زبانه است شعر معاصر ما را به پرتغالى زبان‏ها هم معرفى كرده‏است. ديگر مى‏توانم از ترجمه پروفسور لئوناردو آليشان به انگليسى بگويم كه نه فقط خود شاعر قدر اولى است‏(  در شماره 31 هفته‏نامه كتاب جمعه چهار شعر درخشان از او به چاپ رسيده. ) سال‏هاى  درازى هم هست كه همين شعرها را در دانشگاه سالت ليك سيتى تدريس مى‏كند و تسلطش بر هر دو زبان فارسى و انگليسى و آشنائى كاملش با اين شعرها جاى هيچ نگرانى باقى نمى‏گذارد.
       – شايد ترجمه شعر ما با دشوارى‏هائى همراه باشد، ولى آيا نظير همين دشوارى‏ها در برگردان شعر ديگران به فارسى وجود ندارد؟
       – سوآل‏تان عالى است. ببينيد: من به، حتا بعضى‏شان با كمك كتاب لغت دست به ترجمه مى‏زنند! – يكى براى ما كه سرگرم تهيه ويژه‏نامه‏ئى در مورد شيلى بوديم ترجمه چند شعر پابلو نرودا را فرستاد كه اگر يكى از همكاران برحسب اتفاق با شعرى كه خوشبختانه روى بقيه بود آشنائى قبلى نداشت ببينيد چه افتضاحى بار مى‏آمد: آن شعر كه مرثيه يكى از قهرمانان بود با چنين سطرى شروع مى‏شد (از حافظه نقل مى‏كنم): «بر تخته‏ئى از چوب گردو بلندش كنيد»، كه مترجم از آن چنين سطرى درآورده بود (باز هم از حافظه)«به درخت گردو دارش بزنيد»! – خب، ما ترجيح داديم باقى ترجمه‏ها را همان‏طور نخوانده به مترجم پس بدهيم. در ترجمه، و بخصوص در ترجمه شعر، بايد شرافتمندانه طرف شاعر را گرفت. مع‏ذالك من معتقدم ما به سختى از قافله عقبيم. ما بايد پيگيرانه در جريان فرهنگ جهان باشيم. بسيارى از جريان‏هاى مهم ادبى جهان در كشور ما نا شناخته مانده. فكر كنيد: يكى از مهم‏ترين آثار ادبى اين قرن كه نوشتنش در سال 1940 به پايان رسيده تازه حالا پس از پنجاه سال به فارسى منتشر مى‏شود. يعنى در 1989! – رمان بزرگ خانواده تيبو را مى‏گويم.
       – حالا در ظرف سه سال سه بار تجديد چاپ شده.
       – واقعاً بايد ممنون دكتر نجفى باشيم. ترجمه اين كتاب فقط از او برمى‏آمد. گو اين‏كه آن وسطها كارش را رها مى‏كند مى‏چسبد به آن كتاب فضل فروشانه ضد خاطرات مالرو.
       – راستى از ترجمه دن آرام چه خبر؟
       – مشغولم. ولى براى تمام كردنش فرصتى دارم؟ اصل كتاب در هشت جلد است. دو جلدش را از روى ترجمه فرانسويش تمام كرده بودم كه آقاى ايرج كابلى از راه رسيد. مردى چند زبانه و عاشق اين كتاب عظيم. متن روسى و ترجمه انگليسى آن را هم با خود آورده بود و به من نشان داد كه هر دو ترجمه فرانسوى و انگليسى كتاب از همان جمله اول غلط است. درست از همان جمله پنج شش كلمه‏ئى اول! – او خود به ترجمه كتاب از متن روسى اقدام كرده بود و قرار گذاشتيم كار را به اتفاق پيش ببريم. متأسفانه او ناچار است هر از چندى براى كارهايش به خارج برود و من هم پانزده ماهى نبودم. يعنى كار تا همين‏جا سه سالى به تعويق افتاده. در عوض حالا سخت مشغولم.
       – صحبت‏مان بر سر نقد بود. يك نقد خوب در كار يك هنرمند تا چه اندازه مى‏تواند مؤثر باشد؟
       – ببينيد، حتا حرفه‏ئى‏ترين دسته‏هاى فوتبال هم كه قهرمان جهان مى‏شوند نمى‏توانند از داشتن يك مربى آگاه بى نياز باشند. اين مربى پس از هر مسابقه‏ئى نكته به نكته تاكتيك‏ها و بازى افراد را نقد و بررسى مى‏كند و صواب و خطاى بازى‏هاشان را برمى‏شمرد. هميشه يكى بايد باشد كه از بيرونِ گود نگاه كند. كسى كه خودش وسط گود است درست و نادرستِ كارش را نمى‏تواند بسنجد. البته نويسنده و شاعر و نقاش و بالرين و آهنگساز و هنرپيشه و عكاس و خلاصه هركه خلاقيتى دارد چه بهتر كه خودش بتواند در كارش قضاوت كند و منتقد سختگير اثر خودش باشد. اين كار براى كسانى مشكل‏ است و براى كسانى محال. من خود در كارم بسيار سختگيرم. فوت و فن‏هاى كار هم به قول قديمى‏ها چنان «ملكه»ى ذهنم شده كه براى كاربردشان نيازى به فكر كردن ندارم و به ندرت در شعرى كه مى‏نويسم دست مى‏برم. با وجود اين تا چيزى را از صافى قضاوت دوستانم كه بعض‏شان سخت مشكل‏پسند هم هستند نگذرانم منتشر نمى‏كنم. به هر حال يكى اين وسط بايد دل بسوزاند، نشان بدهد كه شايستگى قضاوت دارد و دست به كار شود. من بارها گفته‏ام رهبرى هنر هر عصرى را ناقدان هنرى آن عصر بر عهده دارند. ادبيات غنى قرن نوزدهم روس را در حقيقت بلينسكى‏ها ساخته‏اند.
 

این مطلب را به اشتراک بگذاریم
یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

The Official Website of Ahmad Shamlou © 2017 تمام حقوق محفوظ است.