نقش قافيه‏

– قافيه چه‏طور؟ قافيه را عَرَض نمى‏شماريد؟
       – خب، قافيه … ولى چه جور قافيه‏ئى؟ …
       بگذاريد ابتدا جمله‏ئى از آقاى محمد حقوقى را براى‏تان بخوانم. مى‏نويسد: «شاعر اصيل در هر شرايطى قادر به نوشتن نيست. او درياى آرامى است كه تموج و تلاطمش را فقط در زمان سرايش شعر مى‏توان ديد. در صورتى كه شاعران كهن‏گراى امروز ما [هنوز مثل مدل‏هاى عهد بوق‏شان ]غالباً به التزام تساوى طولى مصراع‏ها (يعنى اصل پُر كردن) و ضرورت قافيه‏ها (يعنى اصل كومك كردن) در هر لحظه‏ئى كه بخواهند – حتا در عادى‏ترين لحظات – شروع به «ساختن» مى‏كنند. به عبارت ديگر كار اغلب آن‏ها بر اساس انتخاب از پيش معلوم شده وزن و زير هم نوشتن قافيه‏ها و سرانجام، ساختن مضمون به مساعدت قوافى است.» [شعر زمان ما: ج 1، ص 9]
       حالا بفرمائيد منظورتان كدام قافيه است. چون در شعر قديم همان‏طور كه «وزن» به ضد خودش بدل مى‏شد التزام قافيه هم مى‏توانست به «ضد قافيه» مبدل بشود.
    – لزوم آوردن دست‏كم يك شاهد مثال كاملاً محسوس است.
    – حق با شما است و دست بر قضا يك مثال درشت از فردوسى دم ذهنم است. شما اين دو بيت را به صداى بلند – تأكيد مى‏كنم: به صداى بلند – چه‏طور مى‏خوانيد؟
                چو بيدار شد رستم از خواب خوش‏
                به كار آمدش باره دستكش.
                بدان مرغزار اندرون بنگريد
                ز هر سو همى بارگى را نديد.
       منظورم بيت دوم است كه اگر بخواهيد كاملاً درست بيانش كنيد ناچاريد آن را به اين صورت بخوانيد:
                بدان مرغزار اندرون بنگريد ز هر سو همى/
                بارگى را نديد.
 يعنى ناچاريد بخشى از مصراع دوم را به مصراع اول بچسبانيد تا سلامت بيان فداى لزوم تكيه بر قافيه نشود. قافيه اگر درست و بجا مورد استفاده قرار بگيرد يك ارزش است ولى استعمال نابجا به يك ضد ارزش تبديلش مى‏كند. مثل موقعى كه كسى بردارد مرثيه‏ئى را مثلاً فقط به اين دليل كه نام متوفى تنها در وزنى دفى مى‏گنجيده در چنان وزنى عرضه كند. آن‏كه ديگر وزن نيست، بل‏كه به مضحك‏ترين وضعى «ضدوزن» است.
       – منظور من هم آگاهى از نظر شما است در باب قافيه در شعر امروز.
       – قافيه وقتى كه در جاى خود بنشيند كيفيتى حيرت‏انگيز به كلام مى‏دهد. بارها براى من اتفاق افتاده در شعرى گرفتار كلمه‏ئى بشوم كه خود به خود قافيه كلمه ديگرى از آب در آمده بدون اين‏كه مورد داشته باشد. درواقع حضورى نابجا و مخل. در چنين وضعى براى حذف آن هرچه از دستم برآيد انجام مى‏دهم. اگر توانستم كلمه اول را عوض مى‏كنم اگر نشد كلمه دوم را، و اگر مجبور باشم همان كلمات را نگه دارم جاى يكى از آن دو را در عبارت تغيير مى‏دهم. يعنى بر خلاف عقيده خودم در آن بخش شعر تصرف عُدوانى‏
 مى‏كنم.
       – اين جمله آخرى احتياج به توضيح دارد.
       – من معتقدم شعر همان است كه خودش آمده و نبايد در آن دستكارى بشود يا به اصطلاح حقوقدان‏ها «مورد تصرف عُدوانى» قرار بگيرد. اين كار را فقط درصورتى جايز مى‏دانم كه در آن متوجه‏خطائى دستورى‏بشويم يا به‏طور جدى و نه‏تفننى ببينيم كه جمله‏يا عبارتى رامى‏توان موجزتر يا مؤثرتربيان‏كرد.
       – از نقش قافيه مى‏گفتيد …
       – مى‏توان از قافيه توقع ارجاع دهندگى داشت، يعنى خواننده را بى درنگ از طريق قافيه به كلمه خاصى كه مورد نظر است توجه داد. حضور نامنتظرش مى‏تواند در القاء موسيقائى شعر هم بسيار كارساز باشد. حتا در پاره‏ئى موارد تمام بار ساختارى شعر را به دوش مى‏كشد.
       – ممكن است در اين باب مثالى بياوريد؟
       – مثال‏هايش فراوان است. مثلاً كويرى  شعرى فاقد نقطه‏گذارى است چرا كه از آغاز تا پايان تنها يك جمله است كه دوبار با ناله آرزومندانه زنى عقيم قطع مى‏شود تا تمام شعر در انتها به تكرار بى پايان ِهمان ناله تبديل شود. اين شعر يكپارچگى‏اش را مديون قافيه‏هاى سه‏گانه خالى و نهالى (به كسر اول، به معنى دشك) و بى‏خيالى است.
       يا مثلاً شبانه (مرا تو بى سببى نيستى) تمام بارش بر دوش قافيه‏ها و رديف آغاز مى‏كنى و آواز مى‏كنى و پرواز مى‏كنى است.
       يا مثلاً بندهاى چهارگانه مرگ نازلى (كه شعرى با عروض نيمائى است) با گسترش وزن اين به‏اصطلاح دو بيتى، و باز بر اساس وضع خاص قافيه‏ها و رديف‏شان شكل گرفته:
 
                دندان خشم بر جگر خسته بست و رفت‏
                از تيرگى برآمد و در خون نشست و رفت‏
                يك دم در اين ظلام درخشيد و جست و رفت‏
                گل داد و مژده داد: «زمستان شكست!»، و رفت.
       و ناگفته نگذاشته باشم كه اين فرم را نخستين بار نيما به كار بست، از جمله در شعر بسيار درخشانش مهتاب با رديف و قافيه‏هاى خواب در چشم ترم مى‏شكند و اى دريغا به برم مى‏شكند و بر سرم مى‏شكند و بالاخره تكرار مجدد پايانه نخستين در انتهاى شعر.
       – اين‏كه گفتيد دستكارى در شعر را تجويز نمى‏كنيد براى من قدرى ثقيل است.شاعر يا نويسنده ممكن است چيزى را بنويسد و تا هنگامى كه كاملاً از آن راضى بشود و به چاپش بدهد بارها و بارها در آن دست ببرد تا حدى كه نسخه نهائى چيزى بشود به‏كلى سواى نسخه ابتدائى.
       – من هم وقتى مقاله‏ئى مى‏نويسم يا چيزى ترجمه مى‏كنم گرفتار همين وسواس مى‏شوم اما مورد شعر برايم به‏كلى فرق مى‏كند. حتا در نوشتن شعرهائى كه به نظر مى‏رسد حاصل عرقريزان وحشتناكى براى طرح و انتخاب كلمات و آنگاه دقت در بيان و گزينش واژه‏ها و دوباره و سه‏باره نويسى و اين قبيل حرف‏ها است هم كم‏ترين مشكلى نداشته‏ام. مثلاً بخش اول يك مايه در دو مقام را شبى پيش از خواب، من گفتم و همسرم نوشت. به همين سادگى و بى هيچ حك و اصلاح و عوض و بدل كردنى. و اين اولين و شايد آخرين بارى بود كه توانستم چيزى را براى نوشتن به كسى تقرير كنم. پائيز سن‏هوزه هم در عرض چند دقيقه نوشته شد. تصور هم نفرمائيد كه مثلاً همه فكرها و طرح و كلمات و تصويرها پيش از آمدن به روى كاغذ از نوعى تصويب ذهنى مى‏گذرد. خير. چون تا لحظه‏ئى كه قلم روى كاغذ مى‏آيد موضوع شعر حتا به‏طور مبهم و به‏اصطلاح فرنگى‏ها «شِماتيك» هم روشن نيست چه رسد به اجزايش.

 پانوشت
1) اين مصاحبه اخيراً منتشر شده است: نشر قطره، 1372
2) ايرج كابلى : وزن شناسى.
3) شعر ِبودن (از مجموعه هواى تازه). – اخوان آن را به شكل سطور متساوى درآورد تا نشان بدهد چه صورت بى‏ربطى پيدا مى‏كند:
             نيك بشنو، نيك بنگر، نيك‏تر بگمار هوش‏
             گر بدين سان مرد بايد در جهان اى دوست پاك
             من چه نا پاكم اگر ننشانم از ايمان خويش
             يادگارى جاودان چون كوه در دنياى خاك.
 [بدعت‏ها و بدايع : 67]
4) البته گفتنى است كه پانزده سال پس از چاپ آن مقاله در دوازده شماره روزنامه صبح جهان ، در مقدمه مجموعه مقالات  خود – صفحات 10 تا 12  – به نحوى شتابزدگى در قضاوت آن روزگار خود را روشن كرده‏است.
5) شعر، سخنى‏است انديشيده مرتب معنوى موزون متكرر متساوى حروف آخرين آن به يكديگر ماننده.» [شمس قيس رازى ]
 

این مطلب را به اشتراک بگذاریم
یک یادداشت در مورد این نوشتهنظر شما چیست؟
  1. با سلام.درمورد فعالیت های سینمایی مرحوم شاملو هم مطلب بنویسید.با سپاس

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

The Official Website of Ahmad Shamlou © 2017 تمام حقوق محفوظ است.